Friday, November 30, 2007
شاه ختایی
شاهلار شاهي؛
قيزيلباشلار باشي؛
شاه اسماعيل ختايي صفوي؛
شانينا!
فتح الله ذوقی
Söy Özeni شئعر و گوندم یازیلار
ييغدي قيزيلباشلاريني باشيناYığdı Qızılbaşlarını başına
چاتميش ايدي تازه اوناوچ ياشيناÇatmış idi tazə onüç yaşına
بويدا اوجا، اوزده گؤزهل، گؤزده خوشBoyda uca, üzdə gözəl, gözdə xoş
آي کي دئييل، گون دولانير باشيناAy ki deyil, gün dolanır başına
قلبي ايشيق، کؤنلو اوجاق قورآن´اQəlbi ışıq, könlü ocaq Quran'a
کیم کی گؤرور سجده ائدیر قاشيناKim ki görür səcdə edir qaşına
باشلادي «گيلان»لا «تاريم»دان گليبBaşladı Gilanla Tarımdan gəlib
«اردبيل»ه، آغلادي قارداشيناƏrdəbil'ə ağladı qardaşına
اردبيل اوغلو، صفيالدين بويوƏrdəbioğlu, Səfiyəddin boyu
قويدو باشين شيخ صفي´نين داشيناQoydu başın Şıx Səfi'nin daşına
آندي بير آن «حئيدر» آتاسين دئدي:Andı bir an Heydər atasın, dedi
اؤج آلارام! آند ايچيرهم آشينا!Öc alaram, and içirəm aşına
آلدي قيلينجين اله حئيدر کيميAldı qılıncın ələ Heydər kimi
ييغدي قيزيلباشلاريني باشينا!Yığdı Qızılbaşlarını başına
...
Tuesday, November 27, 2007
عليرضا ذيحق
حماسه و محبت در ادبيات شفاهي آذربايجان
داستان شاه اسماعيل
حيدرشاه كه مردي از تبار شيخ صفي بود و قلمرو حكومتش در قندهار گسترده بود در راز و نيازش با درگه حق ، از درد بي اولادي مي نالد و در اين اثنا درويشي قصيده گويان رد مي شود و حيدرشاه او را به قصر مي خواند . درد دل با او باز مي گويد و از درويش وعده اي مي شنود كه بايد درب گنجينه ها به روي فقيران بگشايد كه شايد با خرسندي آنان ، سمند بخت با او يار شود . او نيز خزاين و غنايم هر چه داشت به نذر و نياز بخشش می كند و روزي آن رفته چنانچه وعده اش بود باز مي آيد .
درويش سيبي مي آورد و خوردن اين سيب سبب ساز ولادتي مي گردد كه نامش را شاه اسماعيل مي نهند . نور چشم پدر را تا هفده سالگي درس و كمالات مي آموزند و بيرون از قصر راه نمي دهند. از چشم حسودش نگه مي دارند وا ما شاهزاده،دلتنگ از چنین حصار وبارویی که آزادی اش را محدود کرده است نامه ای به پدر می نویسد و خواهان آموزش فنونات جنگي و شكار مي گردد و فراخي تنگنايي كه به خفقانش كشيده است ، سواركاري و شمشيربازي مي آموزد و روزي اذن شكار مي گيرد و با درباريان و حشم و خدم ، راهي شكارگاه مي شوند. هرچه مي گردند شكاري نمي يابند و مأيوس و نااميد براي آخرين بار ، با دوربين اش نگاهي به دور دستها مي اندازد و در دشتهاي دور گوزني مي بيند با طوقي به گردن . راهي مي شوند و قشون ، گوزن را به محاصره مي اندازد . اما گوزن از زير پاي شاه اسماعيل در مي رود و اين به غرورش برخورده و يكه و تنها گوزن را دنبال مي كند .
شاه اسماعيل سر از سياه چادرهايي در مي آورد كه گوزن خسته و هراسان، خود را به يكي از آنها رسانده است . گوزن ، دست آموز گل عذار دختر رشيدخان بود و شاه اسماعيل به جوياي گوزن مي خيزد و در اين خواستاري چشمش به گل عذار مي افتد كه زيبایی رخسارش او را به يك نظر مي فريبد. ميهمان چادر گل عذار مي شود و سپاهيان مي بينند كه دير كرده است .
لله ي پيرش به جست و جو برخاسته و اسب شاهزاده را در جلوي چادري مي بيند و چون خبر مي گيرد شاه اسماعيل را واله و شيدا مي يابد . چون به قصر باز مي آيد و از فراق گل عذار خسته و بيمار مي افتد و چون به درد دلش گوش مي سپارند تصميم مي گيرند كه گل عذار را از رشيدخان خواستگاري نمايند . قرار و مدار گذاشته شده و شاه اسماعيل و گل عذار نامزد هم مي شوند . اما رسم ايل است تا روز عروسي ، داماد در ايل آفتابي نشود.
شاه اسماعيل در شوق ديدار دلبندش سر از پا نمي شناسد و روزي كه دزدكي به چادر گل عذار مي رفت ، رشيدخان را مي بيند و بخاطر حجب و حيايش ، بي احوالپرسي رد مي شود و اين امر به رشيدخان برمي خورد . تصميم مي گيرند كه سياه چادرها را بركنند و از اين ديار كوچ كنند كه ايل ، اين سرافكندگي را تحمل نمي تواند . اسباب سفر بربسته و چادرها را جمع مي كنند و سوي هندوستان ره مي سپارند . گل عذار كه بي خبر از يار و به اجبار، همراه ايل مي كوچد از حكايت حال نامه اي نوشته و در زير اجاق مخفي اش مي كند. چون شاه اسماعيل باز مي آيد هيچ نمي بيند واندوهگين به سنگ اجاق تيپايي زده و نامه ي گل عذار را مي بيند و ماجرا راکه مي فهمد نژند و بيمار به بستر مي افتد.
زمان می گذرد وروزی كه زيبارخان را در باغي جمع مي كنند تا از ميان آنان دلداده انتخاب كند ، به عصيان برمي خيزد و درِ دروازه ها را مي بندند كه مبادا به دنبال گل عذار از قصر بيرون رود . اما شاه اسماعيل شمشيرش را چون صاعقه بر درب دروازه فرود آورده وبا شکستن قفل همراه اسبش "قمر" راهي فرداهاي هستي اش مي شود . در كوه و كمر مي تازد و از صخره ها ، چشمه ها و سنگلاخ ها مي گذرد و نشاني از گل عذار نمي يابد . اما ردّ ايل را مي گيرد كه سوي هندوستان مي رود .
سر راه، قصر و بارويي مي بيند بنام" هفت برادران" و چون به درونش مي رود و دختري تنها و غمگين را نشسته و زار مي يابد و به حرف دلش گوش مي دهد به ياري اش برمي خيزد . دختر كه پري نام داشت و در وجاهت و زيبائي ، چشم و دل زيبارخان ديار بود ، هفت برادر داشت كه با بت پرستان در جنگ بودند . دخترِ شوريده بخت دل نگران آنها بود و شاه اسماعيل عزمِ ميدان نبرد مي كند و با جنگاوري هايش خصم را مي شكند و به اتفاق هفت برادر سوي قصر راه مي سپارند . برادران تصميم مي گيرند كه خواهرشان را به عقد شاهزاده درآورند و عقد و عروسي هم سر مي گيرد و اما شاهزاده بعد از مدتی مي گويد:" بايد دنبال گل عذار بروم كه او چشم براه است ." می رود و ولی با وعده ای كه وقتي با گل عذار سوي قندهار برمي گردد پري را نيز با خود ببرد .
دو دلداده از هم جدا مي شوند و هفت برادران او را بر سر يك دو راهي مي گذرند كه يكي به راه بي برگشت مي رود و يكي به راه امن . شاهزاده راهِ بي برگشت را انتخاب مي كند و راهي مي شود . هرچه پيش تر مي رود به بيم و هراس مي افتد و راه را مي بيند كه انباشته از استخوان انسان است و از كوه و دشت وحشت مي بارد. كسي پيدا نيست و سروصداهايي مي آيد كه او را به وهم و لرز مي اندازد. يك سياهي از دور مي بيند و چون نزديك مي آيد سواري پيدا مي شود كه قد فرازش بر بلنداي اسب هيبتي سهمناك دارد. بر سرش كلاهخودي است و چهره اش پيدا نيست . آن سياهي "عرب زنگي" بود . دختري رزم آور كه تك و تنها در كوهساران مسكن گزيده بود و عهد داشت كه بر سر راهش هركه سبز شود بكشد و اگر زورش نرسيد عنان و اختيار به دستش دهد . ماهيت خويش در لباس رزم پنهان كرده بود و كسي زن بودنش را حدس نمي زد . عرب، دلداده اي داشت كه به دست" حبش" ، پهلوان هندوستان كشته شده بود و چون مي خواست كه به عرب دست يازد ، عرب سر به بيابان گذاشته و تقديرش را با مرگ و خون پيوند داده بود .
عرب زنگي مثل اجل چون عزرائيل بر سر شاه اسماعيل فرود مي آيد و رزمي آغاز مي گردد كه هيچ كدام از دو رزم آور بر همديگر عالب نمي آيند . شب مي شود و دست از جنگ مي شويند و عرب زنگي مي گويد كه امشب را مهمان منيو صبح كه رسيد باز نبردمان آغاز مي شود . به برج و بارويي مي روند كه در و ديوارش با كله ي مردگان اندود شده و اسماعيل را تا صبح خواب نمي برد. فردا دوباره رزم آغاز مي شود و تا چهار روز مي پايد . هر روز تا غروب مي رزمند و شبانگاهان كه مي شود دوست و رفيق مي گردند . روز پنجم ، نيمه هاي شب شاه اسماعيل برمي خيزد و به قصد نمازِ حاجت رو به سوي چشمه مي نهد . از" مولا علي" مدد مي جويد و وقتي از نماز برمي خيزد چنان احساس قدرت مي كند كه سرش گيج رفته و محكم به زمين مي خورد . سيدي نوراني در كسوت يك درويش ظاهر شده وتا دستي بر سرو شانه ی شاه اسماعيل مي كشد ، شاه اسماعيل از خواب پریده و نشاني از درويش نمي يابد . احساس مي كند نيرويش فزوني يافته و خستگي از تنش بدر رفته است . بعد از خوردن و آشاميدن ، باز راهي ميدان نبرد مي شوند .
پس از خاك و غباري كه در دشت بلند مي شود شاه اسماعيل" عرب زنگي" را بر زمين مي زند و چون با خنجرش مي خواهد كه پهلويش را بشكافد كلاهخود ازسرِ عرب زنگي سُر خورده و گيسوانش افشان و پرپشت رخ می نماید . شاه اسماعيل بهت اش مي گيرد و خنجرش را غلاف كرده و از اينكه تا اين مدت بر اين شيرزن نتوانسته غلبه كند از خود مأيوس مي شود . هر دو جنگاور به قلعه باز مي گردند و عرب زنگي سرنوشت خود را به شاه اسماعيل مي گويد و تصميم مي گيرند كه به عقدهم درآيند .
بعد از اين واقعه هردو با هم راهي هندوستان مي شوند و اما از هندوستان بگويم كه حاكم آنجا محمدبيگ عاشق گل عذار شده و اما گل عذار از ازدواج با او امتناع مي كند و او را به زور به قصر مي برند . گل غدار بر سرِ موعد عروسي امروز و فردا مي كند كه شايد دراين فرصت دلداده ي جنگاورش بازرسد . چنين نيز مي شود و عرب زنگي و شاه اسماعيل از راه مي رسند و نزديكي اتراقِ ايل ، ميهمان پيرزني مي شوند . از ايلِ رشيدخان مي پرسند و پيرزن سريع مي گويد: " حالا فهميدم كه چرا گل عذار دست به دست کرده و از همسريِ سلطان امتناع مي ورزد ." شاه اسماعيل مشتي طلا و جواهر به پيرزن مي دهد و نامه اي مي نويسد كه پيرزن نامه رسانش شود. پيرزن كه در مكاري رودست نداشت و با دخترش به قصر رفت وآمد داشت نامه را به گل عذار مي رساند و از طريق پوشاندن لباسهاي دخترش به گل غدار او را به منزلش مي برد.
گل عذار در لباس مبدل با شاه اسماعيل روبرو مي شود و دو دلدار ، مفتون و شيفته درهم مي نگرند و نيمه هاي شب در فكر فرار مي افتند كه عرب مي گويد : « تا بدينجا هرچه گفتي گوش كردم و بعد از اين اما نوبت توست كه گوش به من دهي . ما با عزت و شرف گل عذار را از چنگ خصم در مي آوريم و گل عذار بايد برگردد به قصر و بگويد كه فردا را روز عروسي تعيين كنند. در همهمه ي جشن و سرور و از ميان خيل لشكريان ، گل عذار را از چنگشان در خواهيم ربود .» شاه اسماعيل بر اين حرف عرب زنگي غضبش مي گيرد و اينكه آن وقت با لشكري از هند روبرو خواهند بود و توان چنين مقابله اي را ندارند. اما عرب زنگي ابرام و اصرار مي كند و عذار را به قصر برمي گردا ند.
به" محمدبيگ" خبر مي برند كه گل عذار راضي به عروسي شده است و طبل و دهل راه افتاده و جشن و سرور بپا مي شود. فردا كه آغاز مي گردد هلهله و پايكوبي همه جا را فرا گرفته و عرب زنگي در ميان دريايي از مردم ، جلوي كجاوه ي عروس را مي گيرد و در یک چشم بهم زدن شمشير از نيام برمي كشد . گل عذار را از كجاوه ربوده و تحويل شاه اسماعيل مي دهد و تا محمد بيگ و اطرافيانش بجنبند شاه اسماعيل گل عذار را بر اسبش گرفته و چون باد از مهلكه مي گريزد . عرب زنگي مي ماند و خصمي كه لحظه به لحظه يورش خود را مي افزايد . از سربازان كسي را ياراي مقابله با عرب زنگي نمي ماند و ميدان نبرد آماده مي گردد تا جنگ تن به تن با پهلوانان شروع شود.
عرب زنگي كه نيت اش به ميدان درآمدن" حبش بود" تا انتقام خويش بازستاند از دور مي بيند كه حبش چون فيلي خروشان پا به ميدان نهاده است . سريع از ميدان به در رفته و خود را به مخفي گاه گل عذار و شاه اسماعيل مي رساند كه شاه اسماعيل را به ميدان بفرستد . به خاطرِ خاطرات تلخش عرب زنگي از حبش واهمه داشت . شاه اسماعيل به ميدان نبرد در مي آيد و وقتي به مصاف حبش مي رود حبش مي گويد كه اين همه كشته و اين شيوه ي رزم ، دستخط عرب زنگي است و تو را ياراي چنين جنگاوري نمي بينم . شاه اسماعيل اعتراف مي كند كه كار عرب است و اما تا از روي نعش وي رد نشده دستش به عرب نخواهد رسيد.
شاه اسماعيل و حبش گلاويز مي شوند و اما شاه اسماعيل را ياراي مقابله نمي ماند كه ياد مولا علي و نعره اي كه از دلش برمي آيد چون توپ صدا کرده و خوف بر اندام حبش می افتد و با سرِ بريده از روي اسب سرنگون مي شود.
بعد از اين ظفر ، عرب زنگي و شاه اسماعيل و گل عذار شبانه راهي مي شوند و اما شاه اسماعيل در طي روزهايي كه ره مي پويند مسير را طوري انتخاب مي كند كه برسند به قصر هفت برادران . در قصر هفت برادران، شاه اسماعيل بعد از ديدار دلداده اش « رمدار پري» پرده از راز عرب زنگي بر مي دارد و به اتفاق هرسه دلبندش راه قندهار را پيش مي گيرند. وقتي به نزديكي قندهار مي رسند شاه اسماعيل مي خواهد وارد شهر شوند و اما عرب مي گويد :" مدتهاست از وطن دوري و بهتر است از وضع و اوضاع سردرآورده و بعد وارد شهر شويم." شاه اسماعيل ولی گوش نمي سپارد .
نامه اي به دربار مي نويسد و مي دهد دست قاصد و نگو كه وزير به دسيسه ،حيدرشاه را كشته و خود بجايش حكمراني مي كند . وزير و اهل دربار دسيسه مي چينند كه با حفر چاههايي پر از خنجر و شمشير ، شاه اسماعيل را در چاه اندازند و او را بكشند. شاه اسماعيل كه آماده ي رفتن مي شود عرب زنگي مخالفت کرده و مي گويد : «" رمدار پري " از صبح، رمل واصطرلاب مي اندازد و اما اوضاع آشفته تصوير مي شود. تو برو كه اگر وضعيت روبراه بود برميگردي و ما را نيز مي بري . »
شاه اسماعيل به اكراه اما ناچار مي پذيرد و با غلامان و سپاهيان كه به پيشوازش آمده اند راهي مي شود. در راه اسب هوشيارش قمر از رازِ چاهها سردرمي آورد و راه را كج كرده و شاه اسماعيل را سالم به دربار مي رساند . در دربار بعد از كلي ماجرا چشمان شاه اسماعيل را كور كرده و او را در خارج از شهر به چاهي مي افكنند . شاه اسماعيل توسط كاروانِ بازرگانان از چاه نجات یافته و اما با چشماني نابينا در باغي طلسم شده گرفتار مي آيد .
عرب زنگي كه پي به عمق فاجعه برده نبردي را آغاز كرده و هرچه گُرد و پهلوان بوده در مصافش سرباخته و مرگ و خون قندهار را در ماتم فرو برده است .
شاه اسماعيل كه نوميد و خسته سردرگريبان فرو برده و زير سايه ي درخت آرميده است صداي كبوتراني را مي شنود كه به همديگر از سرنوشت شاه اسماعيل سخن مي گويند . نگو كه آن كبوتران "دختران حوري" هستند كه به جلد كبوتر درآمده اند . آنان از چاره و درمان چشم شاه اسماعيل مي گويند كه برگ درختي در" جزيره ي هيبت" مي تواند نور چشمانش را به وي باز دهد . شاه اسماعيل كه اينها را مي شنود به التماس و زاري مي افتد و كبوتران مي روند كه از برگ درختان جزيره ي هيبت بياورند تا او برگها را با آب بشويد و برچشمانش نهد . چنين نيز مي شود و شاه اسماعيل نور چشمانش را باز مي يابد و اما رنگ چشمانش كه سياه بود به رنگ سبز درمي آيد .
در طي ماجراهايي كه نزديك بود هرسه دلبندِ شاه اسماعيل جام زهر بنوشد راه نجاتي يافته مي شود و هر سه یار، شاه اسماعيل را زنده و قبراق مي يابند و بعد از قتل وزيرکه به دستان تنومند عرب و شاه اسماعيل اتفاق مي افتد در شهر قندهار شادي و سرور، جاي جنگ و خونريزي را گرفته و شاه اسماعيل عروسيِ هرسه سوگلي اش را يكجا در ميان هلهله و جشن برگزار مي كند .
Sunday, September 10, 2006
Friday, April 28, 2006
زبان ترکی در دوره صفویه
پرویز زارع شاهمرسی
بنام خدا
سدهی دهم هجری/ شانزدهم ميلادی با حادثهی بزرگی در ايران همراه بود. در سال 907ق/ 1502م اسماعيل صفوی از خاندان شيخ صفی الدين اردبيلی، پس از 12 سال تلاش و از ميان بردن 50 حاکميت محلی، سرانجام در تبريز تاجگذاری کرد. او با محور قرار دادن مذهب تشيع، حکومتی يکپارچه و متمرکز ايجاد کرد.[1]
شاه اسماعيل به دو نکتهی اساسی توجه داشت: يکی مذهب تشيع و ديگری زبان ترکی. اولی پايه و اساس قدرت گيری خاندان صفويه بود و دومی عامل بسيج هواداران صفويه. در سپاهی که شاه اسماعيل برای اجرای اهدافش گردآورده بود، قبايل ترکی چون شاملو، استاجلو، تکه للو، روملو، افشار، ذوالقدر، قاجار و ارساق شرکت داشتند. اين قبايل در زمان شيخ حيدر پدر شاه اسماعيل، با نام قزلباشان معروف شدند. شيخ حيدر به هوادارانش دستور داده بود که کلاه سرخ رنگی دوازده تَرک به نشانهی 12 امام بر سر بگذارند.
قزلباشان هستهی اصلی سپاه شاه اسماعيل را تشکيل میدادند. عامل ارتباط معنوی و ظاهری شاه اسماعيل با مريدانش نيز زبان ترکی بود. با به قدرت شاه اسماعيل، زبان ترکی نيرويي دوباره گرفت. شاه اسماعيل خود به ترکی شعر میسرود و ختايي تخلص میکرد. قسمت مهم اشعار او در عشق امام علی (ع) و امامان شيعه است. در زمان شاه اسماعيل، قالب قوشما (دو بيتی 11 هجايي) به وسيلهی شاه اسماعيل و شعرای معاصر پايه گذاری و توسعه يافته بود. قوشما از وزنهای هجايي معمول در میان اقوام ترک بوده است. هر قوشما 2 تا 5 بند بود. نمونهای از قوشما:
هرکيم شيخ صفوینين امرينی توتماز يورلور بويولدا منزله چاتماز
غير ملت اونا اعتبار ائتمز جمله عبادتين باشی دير توحيد
اشعار عاشقانه نيز با اوزان هجايي مانند قوشما، گرايلی (دو بيتی 8 هجايي) و باياتی (دوبيتی 7 هجايي) در همين زمان پديد آمد.[2] شاه اسماعيل خود غزل سرايي زبده بود. او از شاعران برجستهی ترکی آذربايجانی است. نامههايي که شاه اسماعيل برای پادشاهان عثمانی همچون سلطان مراد و سلطان سليم مینوشت، به زبان ترکی بودند.
زمانی که شاه اسماعيل تبريز را از سلطان مراد آغ قويونلو گرفت و عَلَم شيعهگری برافراشت، اديبان پارسی زبان دربار آغ قويونلو که عدهای از آنان سنّی متعصب بودند، به عثمانی رفتند. بدين ترتيب ادب ترکی از ادب پارسی پيشی گرفت. اين اديبان همچنان به کار ترويج زبان پارسی در عثمانی ادامه دادند. سلاطين عثمانی نامههای خود را برای شاه اسماعيل به فارسی مینگاشتند.[3] اغلب شاعران آذربايجان در دربار صفوی گردآمده بودند. حبيبی شاعر معروف متولد برگشاد، ملک الشعرای دربار بود و شعری به فارسی از او در دست نيست. در دربار شاعران ديگری چون محمد امين سلطان ترکمان و برادرش محمد مؤمن بيگ به پارسی و ترکی شعر میسرودند. مولانا کلبعلی راغب تبريزی (مرگ 1002ق)، عقيقی شروانی و قاضی اعرجی مراغی از شاعران اين دوره هستند که هم به پارسی و هم به ترکی شعر گفتهاند. صادق بيگ افشار تبريزی متخلص به صادقی، در نظم و نثر فارسی و ترکی جغتايي دست داشته است. ديوان غزليات ترکی و منشأت ترکی دارد. معروفترين اثر او تذکرهی مجمع الخواص در شرح احوال شاعران معاصر اوست که به زبان ترکی جغتايي نوشته و آقای عبدالرسول خيامپور استاد دانشگاه تبريز آن را به فارسی ترجمه کرده است.
علاوه بر آثار مکتوب، داستانهای ترکی توسط عاشيقها يا همان نوازندگان و خوانندگان دوره گرد در آذربايجان پديد آمدند. اينان دنباله رو اوزانهای قديمی بودند و وجود آنها نشانگر عمق سيطرهی زبان ترکی به ويژه در روستاها و شهرهای کوچک است.[4] از اين داستانها میتوان به کوراوغلو، اصلی و کرم، قنبر و آرزو، شاه اسماعيل، عاشيق غريب و صنم و عاشيق عباس توفارقانلی اشاره کرد.
حقيری يکی از نمايندگان برجستهی شعر ترکی آذربايجان در سدهی دهم است. وی چه در اشعار ديوان ترکی خود و چه در مثنوی ليلی و مجنون که آن را به ترکی نوشته، از شاعرانی چون جامی و هاتفی بسيار تأثير پذيرفته است. در ليلی و مجنون او، تأثير جامی افزونتر است. فردی اردبيلی از شاعران مکتب وقوع که ديوان او به فارسی و ترکی در موزهی بريتانيا موجود است.
بیترديد فضولی ستارهی درخشان آسمان ادبيات آذربايجان و بزرگترين شاعر ترکی آذربايجانی در سدهی دهم است. محمد بن سليمان بغدادی متخلص به فضولی (1556-1489م) بر ديگر شاعران برتری دارد. ادبيات ترکی با فضولی به اوج خود رسيد. قبل از فضولی ادبيات ترکی آذربايجانی شکلهايي چون مثنوی و غزل را آزموده بود. فضولی خود استاد غزل بود. علاوه بر آن او نخستين آثار ارزندهی تمثيلی را در ترکی آذربايجانی آفريد. (بنگ و باده- صحبت الاثمار) فضولی مانند نسيمی کوشيد تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نمايد اگر چه او موفقيت چشمگيری به دست آورد ولی واقعيت اين بود که ترکی با وزن هجايي سازگارتر است. او در 942 ليلی و مجنون را به ترکی سرود. مثنوی بنگ و باده را به نام شاه اسماعيل تمام کرد. کتاب روضة الشهداء تأليف ملاحسين کاشفی را به نام حديقة السعداء به ترکی ترجمه کرد. فضولی حديث اربعين از آثار جامی (شامل چهل حديث) رابه همراه معنی منثور و ترجمهی منظوم، به ترکی برگرداند. او در مقدمهای که بر اين کتاب نوشتهی است، يادآوری میکند که اين «چهل دانه گوهر را برای فيض عموم» به ترکی ترجمه کرده است. از کتابهای ديگر او میتوان به شکايت نامه (ترکی)، مطلع الاعتقاد (ترکی)، ساقی نامه (فارسی)، قصيدهی انيس القلب (فارسی) اشاره کرد. فضولی در هر سه زبان ترکی، فارسی و عربی آثاری بیبديل داشته و به حق او را شکسپير شعر ترکی مینامند.
در سال 944ق/ 1539م محمد بن حسين کاتب نشاطی شاعر معروف، کتاب روضة الشهداء نوشته ملاحسين واعظ کاشفی را با نام شهدا نامه به ترکی ترجمه کرد. نشاطی اين کار را به دستور شاه تهماسب و نيز تأکيد قاضیخان ساروشيخ اوغلو حاکم شيراز انجام داد. از مهمترين ويژگیهای سبک شناختی شهدا نامه، استفادهی مترجم از واژههای خاص گويش تبريزی است. به ويژه اين که بيشتر اين واژهها برای نخستين بار وارد زبان مکتوب ادبی شدهاند.
روحی انارجانی يکی از شعرای معروف سدهی دهم است. او در زمان سلطان محمد خدابنده چهاردهمين پادشاه صفوی میزيست. به گفتهی محمد علی تربيت در کتاب دانشمندان آذربايجان، او از شعرای نامور آذربايجان بوده و در نظم و نثر پارسی استاد و صاحب ديوان و منشأت است. تنها نسخهی بازماندهی رسالهای از او که به سال 1037ق به خط فريدون گرجی نوشته شده و توسط عباس اقبال آشتيانی چاپ رسيده است.
روحی انارجانی (انرجانی)[5] رسالهای به زبان ترکی آذربايجان نوشته است که شامل يک مقدمه، دو بخش و يک خاتمه است. مقدمه در خطبه و بيان سبب تأليف رساله است. بخش اول، در دوازده فصل و در بارهی رسم و آيين مردم تبريز است. بخش دوم، در چهارده فصل در بيان اصطلاحات و عبارات جماعت اناث و اعيان و اجلاف مردم تبريز است. خاتمهی رساله دارای 29 بيت شعر در بیوفايي زنان و 7 بيت شعر عاشقانه است.[6]
رساله روحی انرجانی[7] که (اگر انتساب اين رساله را به مردم تبريز در آن زمان درست بدانيم[8]) نشانهی اين مطلب است که زبان نيمه مردهی پهلوی در بين برخی طبقات مردم تبريز رايج بوده است. دانسته است که شماری طبقات پيشه ور پيشتر در زمان شاه تهماسب به اين زبان شعر میگفتند ولی آنچه که روشن است اينکه طولی نکشيد که از اوايل دورهی صفويه زبان پهلوی رخت از ميان بست و تنها به چند روستای دور افتاده (از جمله عنبران در نزديک اردبيل- هرزندات نزديک زنوز اهر، کرينگان يا چرينگان از محال ديزمار اهر- قريهی ينگجه در قسمت ايل دليکانلو ميانه) محدود شده است.[9]
در سدهی يازدهم هجری نيز سير تکاملی زبان ترکی ادامه يافت. صائب تبريزی(1016-1086ق) معروفترين شاعر اين سده است که عنوان ملک الشعرايي را از شاه عباس دوم گرفت. صائب در شعر پارسی چيره دست و در ترکی شاعری زبده بود. نسخهی دست نويس ديوان غزليات ترکی او به وسيلهی پرفسور حميد آراسلی در دانشگاه لنينگراد پيدا و چاپ شده است. مجموعهی اشعار ترکی صائب در باکو چاپ شده و برخی غزليات او توسط بالاش آذراوغلو به نظم فارسی درآمد.
توتولموش کونلومه جاميله شادان ائيله مک اولماز
ال ايلن پسته نين آغزينين خندان ائيلهمک اولماز
از ديگران شاعران ترکی سرا میتوان به قوسی تبريزی (دارای ديوانی با 6 هزار بيت)، درويش مثلی فرزند ميرزا چلبی تبريزی (که شعر ترکیاش بر اشعار عربی و فارسی رجحان دارد)، محمد تقی دهخوارقانی تبريزی (مرگ 1093ق) و شاکر شيروانی از شاگردان مکتب فضولی را میتوان نام برد. مرتضی قليخان در اشعار ترکی خود، از حافظ و سعدی سود برده است. محمد حسين روانی در 1068ق گلستان سعدی را به ترکی برگرداند. نسخهای به خط مؤلف در کتابخانهی ملی تبريز موجود است.
علاوه بر آن در سدهی يازدهم، زبان ترکی در پژوهشها و تحقيقات مورد استفاده قرار گرفت. يکی از ويژگیهای پارسی پژوهی در اين سده استفاده از زبان ترکی است. محمد مهدی تبريزی در 1199ق کتاب قواعد احمديه از فرهنگهای دو زبانه را به ترکی و فارسی نوشت. کتاب فرهنگی ديگر که به ترکی فارسی است، لغتنامهی سنگلاخ اثر ميرزا مهدی خان استرآبادی است. ميرزا محمد مهدی خان تبريزی نيز يک دستور زبان و يک لغت نامهی ترکی به فارسی نوشت که به ترکی محاورهای آذربايجان بوده و آن را بعد از 1198ق/ 1783م تمام کرده است.[10]
از شاعران معروف سدهی دوازدهم میتوان به ملاپناه واقف (1717-1797م) و عاشيق خسته قاسم تيکمه داشی و جنونی اردبيلی اشاره کرد. در اين سده يعنی سدهی دوازدهم، زبان ادبی به تدريج به شکل عمومی و يگانه درآمد. ارتباط بين لهجههای محلی بيشتر شد و اختلاف ميان آنها کاهش يافت. کلمات دخيل در زبان ادبی کمتر شده ولی در سبکهای علمی ناچار اصطلاحات عربی به کار رفته است. در اين سده ادبيات مردمیتر و غنیتر شد. سبکهای آن عبارت بودند از:
1. سبک کلاسيک (اشعار شاکر شيروانی و جمهور شيروانی) 2. به سبک علمی (کتاب صفويه پادشاهلاری تاريخی تأليف در 1733م)
در نيمه قرن 18 آثار ادبی شفاهی يعنی باياتیها، قوشماها و داستانها به مجالس شهری راه يافت.[11]
پی نوشتها:
[1] . برای آگاهی از چگونگی تشکيل حکومت صفوی ن.ک:
- عالم آرای صفوی. به کوشش يدالله شکری. انتشارات اطلاعات. تهران. 1373. صص57 و 58
- بن خواندمير، اميرمحمود. ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب صفوی. به کوشش غلامرضا طباطبايي. نشر موقوفات دکتر محمود افشار يزدی. 1370. تهران. ص118
2 . ادبیات شفاهی آذربایجان از نظر موضوع به گونههای زیر تقسیم میشود: 1- امک نغمهلری (سرودهایی که به هنگام کار خوانده میشوند). 2- اینام نغمهلری (ترانههای مربوط به ایمان و اعتقادات). 3- توی نغمهلری (ترانههای ازدواج و عروسی). 4- اوشاق نغمهلری (ترانههای مربوط به تولد و کودک). 5- اوخشامالار (مویهها). 6- ایگیدلر نغمهلری (ترانههای توصیفی دلاوران). 7- یورد نغمهلری (ترانههای توصیف وطن). 8- عاشیق ماهنیلاری (سرودهای عاشیقی و ملی). 9- اویونلار نغمهلری (ترانههای مستعمل در بازیها). 10- آتالار سوزلری (پند نیاکان). 11- سایالار (نغمههای مربوط به اعیاد و جشنها). 12- بایاتیلار (دوبیتیهایی در موضوع نیازهای معنوی انسان). 13- ناغیللار (داستانها). ن.ک:
- یکانی زارع، پرویز. آذربایجان شفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش. نشر اندیشه نو. تهران. 1377. ص50
3 . مينورسکی در بارهی اينکه چرا شاه اسماعيل زبان ترکی و سلطان سليم زبان فارسی را برای سرايش شعر برگزيده بودند، میگويد:
«هدفهای آن دو به کلی با يکديگر فرق داشت. در عين آن که سلطان سليم به خاطر دل خويش شعر میسرود شاه اسماعيل قصدش تأمين حمايت قبايل ترکمن بود و به همين دليل زبان شعر وی ترکی بود.»
منبع: لاکهارت، لارسن. انقراض سلسلهی صفويه و ايام استيلای افاغنه در ايران. ترجمهی مصطفی قلی عماد بی نا. تهران. 1343. ص24
4 . اوزان به معنی رهبری مردم و در پیش رونده است. آنان نخستین شاعران و موسیقی دانان آذربایجان بودند. این شاعران در میان قبیلههای مختلف به شامان، گام، اویون و باکسی معروف بودند. برای آگاهی ن.ک: یکانی زارع، پرویز.همان. ص 25
5 . آقای سعيد نفيسی معتقدند که انرجان از روستاهای اردبيل است و روحی در آنجا متولد شده است. ولی محمد باقر مدرس در کتاب اوجان، روحی انرجانی را زادهی روستای انرجان از روستاهای بخش بستان آباد در 13 کيلومتری شمال خاوری اين شهر میداند. ن.ک:
- مدرس، محمدباقر. اوجان (بستان آباد). انتشارات اسلامی. تبريز. بی نا. ص194
6 . ديهيم، محمد. تذکرهی شعرای آذربايجان. بی نا. تبريز. 1367. ص261
7 . عنوانهای بخش دوم به اين ترتيب است:
فصل اول: در تواضعات اناث. فصل دوم: در تکليفات و تکلفات اناث تبريز. فصل سوم: در ساز و سازنده. فصل چهارم: در ناز و نزاکت صحبت خاصه. فصل پنجم: در تعريف خواهر کر و مذمّت شوهر پير. فصل ششم: در تعريف جوان. فصل هفتم: در خدمت مستوری. فصل هشتم: در بيماری و تحکيم رفتن. فصل نهم: در مناظرهی مادر عروس با مادر داماد. فصل دهم: در جواب مادر داماد با مادر عروس. فصل يازدهم: در شاعریها. فصل دوازدهم: شوهر را به تقريب بر سر کار آوردن و شب جمعه را به خاطر رساندن و با مخدوم کره مناقشه کردن. فصل سیزدهم: در بیان عبارت اعیان تبریز که با عزیزی مناظره کرده باشند و مثل خودی بيان. فصل چهاردهم: در بقاضی رفتن پهلوان و اظهار دعوی با مثل خودی نمودن.
واژههای پهلوی که اکنون از ميان رفتهاند:
پارم (خلخال)، ورونکی (بر اورنگی يعنی حالت خوب است)، همای (نفس)
واژههای پهلوی که در زبان ترکی کنونی وارد شدهاند: انايين (آدم بیقاعده)، امروت (گلابی)، آستا (يواش)، پيس (بد)
واژههاي ترکی: بوقلاوا (نوعی غذا)، بلورچين- بيگ- توتماج- قازان- قره قروت
واژههای پهلوی که در زبان امروز باقیاند: بدآموز- هندوانه- ابريشمين
برای مطالعهی رساله و ترجمهی آن ن.ک: رضازادهی ملک، رحيم. گويش آذری (متن و ترجمهی واژهنامهی رسالهی روحی انارجانی). انتشارات انجمن فرهنگ ايران باستان. تهران. 1352
8 . آقای اديب طوسی در مقالهای در شماره چهارم سال نهم نشريهی دانشکده ادبيات تبريز انتساب اين چهار فصل به زبان مردم تبريز را در سدهی دهم هجری محل ترديد میداند.
9 . تاريخ ايران دورهی صفويان. دانشگاه کمبريج. ص536
0[1] . لاکهارت، لارنس. نادرشاه آخرين کشورگشای آسيا. ترجمه اسماعيل افشار نادری. نشر دستان. تهران. 1377. ص638
1[1] . به طور کلی دربارهی زبان ترکی بايد گفت که اين زبان از گروههای زبانهای آلتايي (به معنی آلتين داغلاری= کوههای طلايي) است. زبانهای آلتايي عبارتند از: ترکی- مغولی- تونقوری قديمیترين آثار زبان آلتايي در تونقور موجود است. بعد از آن مغولی و پس ترکی تشکيل شد. ترکی ادبی از سدهی هشتم ميلادی با سنگ نبشتههای اورخون آغاز شده است. مراحل مختلف زبان ترکی به اين ترتيب است:
1. دوران آلتايي (با مغولی مشترک بود) 2. دوران پروتوو تورک 3. دوران ترکی اوليه (از قبل از ميلاد تا تأسيس دولت گوگ تورک) 4. ترکی قديم (از سدهی ششم تا سدهی دهم ميلادی) 5. ترکی ميانه (سدهی دهم تا سدهی شانزدهم) 6. ترکی جديد از سدهی 16 تا زمان حاضر.
Saturday, March 04, 2006
تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش74-75 (ارديبهشت45 ـ آذرودي47).
همايونفرخ، ركنالدين. "
خلاصه: ش64 (بهمن46): 31-45،تصوير. معرفي باقي كتابخانههاي قرن نهم هجري (جمعأ سيونه كتابخانه ازرديف 222تا260)، كتابخانههاي ايارن دردوران صفوي: گوشهاي از تاريخ ايران دراين عهد، (جمعأ هيجده كتابخانه ازرديف 261تا279).
تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران
(16)
ركنالدين همايونفرخ
222 – كتابخانه خانقاه پير هرات (خواجه عبدالله انصاري ) 223 – كتابخانه خانقاه ملك حسين كرت 224 – كتابخانه مدرسه بيلبند 225 – كتابخانه مدرسه سبز درمان 226 – كتابخانه مدرسه مهدعليا ملك آغا 227 – كتابخانه مدرسه شريفه مهد عليا گوهرشاد بيكم (اين مدرسه در هرات است و با مدرسه گوهرشاد مشهد اشتباه نشود ) 228 – كتابخانه مدرسه سر پل انجيل ساخته سلطان حسين ميرزا بايقرا 229- كتابخانه مدرسه غربي كه حالا در اين مدرسه و خانقاه آن هشت نفر از مشاهير علما دانشور به منصب تدريس مفتخر و سرافرازند 230 – كتابخانه مدرسه اخلاصيه كه هفت تن از علماي اعلام و فضلاي واجبالاحترام به تحقيق و تدقيق در علوم يقينيه مشغولي ميفرمايند و طلبه آنجا به فراغبال به مطالعه و استفاده قيام و اقدام مينمايند و به يمن اين بركت بقاع نفاع به مرتبهايست كه از زمان ولايت پناهي الايومناهذا چندين هزار كس از اطراف عالم باينجا آمدهاند و با اندك زماني دانشمند شده به مواطن خويش مراجعت نمودهاند و بسياري از طلبه اين بلده كه در اين بقمه تحصيل كردهاند بمنصب تدريس سرافراز گشتهاند .
231 – كتابخانه مدرسه بديعيه از ساختههاي سلطان بديعالزمان ميرزا كه امير صدرالدين يونس استاد آن بوده است 232 – كتابخانه مدرسه امير فرمان شيخ خالي 233 – كتابخانه مدرسه سلطان آغا 234 – كتابخانه مدرسه امير علاءالدين عليكه كوكلتاش 235 – كتابخانه مدرسه امير غياثالدين چشتي 236 – كتابخانه مدرسه مولانا لطفالله صدر 237 – كتابخانه مدرسه بالاسر مشهد كه در زمان شاه سليمان صفوي تعمير گرديده و هنوز پابرجاست .
238 – كتابخانه سلطان احمد ميرزا : سلطان احمد ميرزا از فرزندان سلطان ابوسعيد است و خلاصهالاخبار تحت عنوان ((كتابخانه حضرت سلطنت شعاري سلطان احمد ميرزا)) از اهميت و عظمت كتابخانه اين شاهزاده اطلاعات مختصري بدست ميدهد .
239 – كتابخانه بديعالزمان ميرزا : بديعالزمان ميرزا فرزند سلطان حسين ميرزا است شرحي از كمالات او در تحفه سامي مذكور است بديعالزمان ميرزا شاهزادهأي با ذوق و هنر شناس و شاعر بود و مدت كوتاهي سلطنت كرد .
240 – كتابخانه امير علي جلاير : امير علي جلاير از صدور دوره سلطان حسين ميرزا است و مردي دانشدويت و اهل فضل بود . دخترش آفاق يكي از شاعران با ذوق اين دوران است كتابخانهقابل توجهأي داشت كه درويش علي كتابدار برادر امير عليشير نوائي كتابداري آن را متصدي بوده است . كتابخانه او از كتابخانههاي معروف هرات بود .
241 – كتابخانه فريدون حسين ميرزا : او نيز از فرزندان سلطان حسين ميرزا است . شاهزادهأي دانشپرور بود ، نويسندگان و شعرا به دربار خود جمع ميكرد و تاليفاتي چند به نام او انجام گرفته و نويسندگان و خوشنويسان براي كتابخانه او كتابهاي نفيس تهيه كردهاند . نسخهأي از ديوان حافظ كه براي كتابخانه اين شاهزاده تدوين كردهاند در اختيار نويسنده اين ستور است .
243 – كتابخانه امير عليشير نوائي : چنانكه كه گذشت امير نظامالدين عليشير نوائي كه در شعر فارسي فاني تخلص ميكرده است از وزيران نامدار و با افتخار ايران است ، اين وزير دانشمند و سخنور ارجمند وجود ذيجودش منشاء آثاري است كه قرنها ايران بدان مباهي و مفتخر خواهد
بود .
امير عليشيرنوائي سبب بوجود آمدن مكتبي در ادبيات فارسي است كه باير آنرا مكتب هرات ناميد و گروهي باشتباه آنرا مكتب هندي خواندهاند ! امير عليشير در اعتلاي هنر نقاشي نيز سهم بزرگي بر عهده دارد اگر تشويق و بذل و بخشش و كرم فوقالتصور او نبود كمالالدين بهزاد به چنان مقام ارجمندي نميرسيد و توفيق نمييافت كه شاگرداني چون جلالالدين يوسف نقاش ، شاه مظفر نقاش ، ميرك نقاش و دهها صورتساز ديگر بپرورد و هنر ايران را زبانزد خاص و عام سازد .
براي آنكه نمونهأي از هنر دوستي و هنر پروري امير عليشير بدست داده باشيم شرحي را كه مولانا واصفي در بدايعالواقع آورده است عينا ميآوريم :
((… القصه روزبروز و ساعت بساعت هنر و مرتبه استاد كمالالدين بهزاد در ترقي بود ، بهر نقش كه ميكشي از پرده غيب فتح و رشدي روي مينمود و مشهور است كه استاد مذكور صحيفهأي مصور بمجلس فردوس آيين سپهر تزئين اميركبير عليشير روحالله روحه آورد و صورت حال
آنچنانكه باغچهأي آراسته بود مشتمل بر درختان گوناگون و بر شاخسارش مرغان خوشنو ابوقلمون و بر هر طرف جويبارها جاري و گلبنهاي شگفته زنگاري و صورت مرغوب مير آنچنانكه تكيه بر عصايي زده ايستاده و برسم ساچيق طبقهاي پر زر در پيش نهاده ، چون حضرت مير آن صورتها را مشاهده و ملاحظه نمود از عندليب طبعش بر شاخسار شوق و ذوق نواي الاحسن الاحسن برخاست بعد از آن روي به حضار كرد و گفت : عزيزان را در تعريف و توصيف اين صحيفه لازمالتشريف چه به خاطر ميرسد .
مولانا فصيحالدين كه استاد مير و از جمله مشاهير اهل خراسان بود فرمود كه ((مخدوما من اين گل هاي شكفته رعنا را ديدم خواستم دست دراز كنم و گلي بركنم و بر سر دستار خودمانم …… ))
مير استاد بهزاد را اسب با زين و لجام و جامه مناسب و اهل مجلس را هر كدام لباسهاي فاخر انعام فرمود ))
امير عليشير نوائي كه حلقه ارادت مولانا عبدالرحمان جامي را برگردن افكنده بود چون استادش محضرش پيوسته مجمع دانشمندان و سخنوران و اديبان زمان بود و آنان را بمناسبت بوجود آوردن آثار بديع خلعتهاي فاخر ميبخشيد .
امير عليشير كه شيفته و دلباخته كتاب بود براي خود كتابخانهأي فراهم آورده بود كه گذشته از جمعآوري نسخههاي ناياب و نادر الوجود نسخههايي نيز وسيله خطاطان شهير چون سلطان علي مشهدي و محمد نور و خواجه عبدالله مرواريد و امثالشان براي او مينوشتند و امير كتابخانه خود را بدانها زينت ميبخشيد .
امير عليشير براي اداره كتابخانه نفيسش دانشمندي را برگزيده بود كه در فنون مختلف استاد بود . اين كتابدار بنا بنوشته روضهالصفا ، مولانا حاج محمد ذوفنون نام داشته . روضهالصفا مينويسد : ((ذوفنون هم نقاش بود و هم مذهب و هم خطاط )) بنوشته حبيبالسير محمد ذوفنون مدتها رياست كتابخانه امير را بر عهده داشته است .
243 كتابخانه مولانا جامي : مولانا عبدالرحمان جامي سخنور نامي كه از اجله محققان و نويسندگان ايران است ، در هرات كتابخانه أي معروف و مشهور داشت و خواهرزادهاش خوشنويس معروف محمد نور و همچنين سلطانعلي مشهدي و سلطان محمد خندان براي كتابخانه او نسخهبرداري ميكردند و بخصوص محمد نور آثار او را مينوشت و براي پادشاهان و عمراي ايران و هند و عثماني كه تقاضاي آثار مولانا جامي را داشتهاند ميفرستاد . نسخههايي از كتابهاي كتابخانه جامي در دست است كه مولانا در اطراف صحيفههاي آن بخط خود مطالبي نوشته و با اشعارش ثبت و رقم كرده است . در كتابخانه آقا علي اصغر حكمت يك جلد نفحاتالانس است كه مولانا در حاشيه صحيفهأي از آن مطلبي افزوده است و همچنين در كتابخانه آقاي اديب برومند نسخههايي از اين قبيل موجود است .
244 – كتابخانه مدرسه فضلالله ابوالليثي – سمرقند : از جمله مدارسي كه در زمان شاهرخ بنياد يافت مدرسه خواجه ابوالليثي است كه در ماوراءالنهر شهرتي بدست آورد و امير عليشير نوائي پس از تحصيل در مشهد مقدس مدتها در اين مدرسه به تكميل معلومات و تحصيلات خود پرداخت . فارغالتحصيلان اين مدرسه بيشتر از اكابر و اعاظم دانشمندان ايران شدند . كتابخانه اين مدرسه كسب شهرتي كرده بود و بيش از يك قرن مرجع مراجعه دانشمندان و طالبعلمان بوده است .
تصوير سلطان يعقوب
امير عليشير نوائي اثر بهزاد
كتابخانة سلطان ابو سعيد ميرزا گوركاني
245 – كتابخانه ميرزا اسكندر بن عمرشيخ – شيراز : سلطان اسكندر نيز چون ديگر اولاد شاهرخ علاقهأي خاص بكتاب داشت و كتابخانه أي در شراز فراهم آورده كه از كتابخانههاي نامي ايران بشمار است . كتابدار كتابخانه او مولانا معروف شاعر و خوشنويس بود كه قبلا در ملازمت سلطان احمد جلاير ميبود . مولانا معروف در كتابت سريعالقلم بوده و روزانه پانصد بيت بدون غلط و اشتباه كتابت ميكردهاست . مولانا معروف بعدها مورد توجه شاهرخ قرار گرفت و او را بههرات بردند و در كتابخانه شاهرخ بكتابت اشتغال داشت .
246 كتابخانه سلطان ابوالنصر شيخ ابوالمويد : سلطان ابوالنصر از پادشاهان فضل دوست و كتابخانه او از كتابخانههاي معروف قرن هشتم بوده است . از كتابهاييكه براي كتابخانه اين پادشاه تهيه كردهاند هنوز نسخههايي در كتابخانههاي مهم جهان موجود است ار جمله نسخه كتاب نصبالرايه لاحديث الهدايه جمالالدين يوسف است كه در كتابخانه دكن محفوظ است .
247 – كتابخانه سلطان ابو سعيد گورگان : سلطان ابو سعيد نيز بكتاب عشق ميورزيد و كتابهاي نفيسي براي كتابخانه او تهيه شده است از جمله نسخهايست متعلق به كتابخانه اديب برومند كه جلد سوخت آن از شاهكارهاي هنري ايران است و در حاشيه لبه جلد نوشته شده است خزانه – الكتب سلطان ابوسعيد خلدالله – عكس آن را در اينجا گراور ميكنيم .
يادآوري : در پايان تاريخچه كتابخانههاي دوران تيموري بمورد است كه از سه سلسله : آق قويونلو، قرهقويونلو، بني شيبان يا ازبكان ماوراءالنهر نيز ياد گردد . زيرا اين پادشاهان اين سه سلسله نيز كم و بيش در ساختن مدارس و كتابخانهها و ترويج و تشويق نويسندگان و شاعران و كمك به تاليف و تصنيف كتابها بزبان فارسي خدماتي كردهاند . بنابراين به طور اختصار در اين سه مورد نيز اشاراتي ميرود .
الف – تركمانان قره قويونلو : نخستين كس از اين دودمان بيرم خواجه بوده است كه در خدمت سلطان اويس جلايري بود و توانست حكومت موصل و سنجار را بدست آورد. او بسال 782 مرد و پسرش قرا محمد به جاي او نشست و پس از قرا محمد ، قرا يوسف جانشين او شد و او نخستين كس از قره قويونلوست كه خود را پادشاه خواند و شهر تبريز را پايتخت قرار داد .
شاه اسمعيل اول صفوي
خط مولانا عبد الرحمان جامي
كتابخانة امير شجاع الدين حمزه بيك از امراي آق قوينلو ـ الدرالفريد تصنيف مولا محمد شيرين است
پس از ظهور تيمور قره يوسف به ايلدرم با يزيد و سپس به فرخ يسار پادشاه مصر پناه برد و پس از بازگشت تيمور مجددا بايران آمد و پس از اينكه سلطان احمد جلاير را كشت عراق و آذربايجان و موصل و قزوين و سلطانيه را هم فتح كرد (822 ه.) پس از او اسكندر به سلطنت رسيد و با شاهرخ به منازعه پرداخت و اخلاط و كردستان را هم ضميميه حكومت خود كرد . پس از اسكندر جهانشاد در 839 بكمك شاهرخ به سلطنت رسيد و اصفهان و فارس و كرمان را هم بحكومت خود افزود و سرانجام در 871 ه. در جنگي كه با اوزون حسن آققويونلو كرد كشته شد و دولت قرهقويونلو منقرض گشت .
قرايوسف و جهانشاه باهل علم ودانش وادب توجهي خاص داشتند بخصوص جهانشاه به احداث و ايجاد مدارس و مساجد وابنيه بدل جهدي كرده بود.
248- كتابخانه جهانشاه از كتابخانه هاي نامي قرن نهم ايران بود و كتابهائيكه براي كتابخانه او نويسندگان و هنرمندان بوجود آورندهاند از شاهكارهاي نفيس هنر ايران است .
جهانشاه خود مردي فاضل بود و شعر را ميگفت و حقيقي تخلص ميكرد ، ديوان اشعارش را فراهم آورد و براي مولانا جامي فرستاد و مولانا نيز در برابر اين محبت در مقام سپاسگزاري قصيدهأي بمطلع ((مهرشاه جهان جهان شاهست )) سرود و با نسخهأي از كليه آثارش به كتابخانه جهانشاه اهدا كرد .
ب – آق قويونلو . يا . بايندريها : نخستين كس از اين طايفه كه لواي امارت برافراشت بهاءالدين قره عثمان بود ، حكومت ديار بكر را داشت و پس از مرگش سلطنت به اوزون حسن رسيد ، او از مقتدرترين پادشاهان بايندري است ، سالها با دولت عثماني جنگيد و در زماني كه اروپائيان از سپاهيان يني چري خواب و آرام نداشتند چون نگهباني هوشيار و بيدار ايران را از تهاجم نيروي خارجي حفظ كرد ، منجم باشي در تاريخ صحائفالاخبار مينويسد : ((وي سلطاني عادل ، شجاع ، متقي و ديندار و دوست اهل فضل و علم و صلاح بود باعمال خير و كارهاي عامالمنفعه راغب و عمارات بسيار به نيت مقاصد مذهبي بنياد نهاد ، وي تبريز را تختگاه خود قرار داده از ممالك مجاور و ديار اطراف بسياري از دانشمندان را در آنجا جمعآورد و مورد عنايت و حرمت خاص خود قرار داد ، يكي از معروفترين آن رجال دانش و ادب كه از دست وي پاداش و نيكي بسيار يافتند مولانا علي قوشچي است .))
249 – كتابخانه اوزون حسن نيز هم از كتابخانههائي بوده است كه مورد توجه دانشمندان بود پس از او سلطان خليل بسلطنت رسيد . اين پادشاه نيز حامي نويسندگان و دانشمندان بود و بهمين علت مولانا جامي و جلالالدين دواني بنام او تاليفاتي كردهاند . پدرش امير حسين بيك نيز مردي شاعر نواز بوده است . كتابخانه سلطان خليل نيز از كتابخانههاي (250 ) قابل ذكر است .
پس از سلطان خليل ، سلطان محمود بسلطنت رسيد (سال 883) سلطان يعقوب يكي از پادشاه فضلدوست و هنرپرور بود . امارات رفيع بنا نهاد از جمله قصر هشت بهشت در تبريز كه مولانا جامي در قصيدهأي توصيفي زيبا از آن كرده است ، منجمباشي درباره سلطان يعقوب مينويسد: ((بشعر رغبتي بسيار داشت ، بسياري از شعرا از اطراف عالم به دربار او گرد آمده و در مدح وي قصايد شيوا ساختند )).
سلطان يعقوب نيز شعر ميسرود و سام ميرزا از او در تحفه سامي شرح حال بدست ميدهد و دوران سلطنت او را زمان درخشان فرهنگ و ادب ميشمارد و مينويسد : ((علي أي حال در زمان او اختر شعر از حضيض هبوط باوج ثريا رسيد و شيوه شعر و شاعري چون ملت سامري در ميانه بني اسرائيل شيوع تمام يافت )) سام ميرزا او را پادشاهي عادل خوانده است .
دربار او مجمع فضلا و دانشمندان و شعرا بوده است و ميتوان از شعراي دربار او تني چند را ياد كرد از جمله : مير همايون كه سلطان يعقوب او را خسرو كوچك خطاب ميكرده ، مولانا انيسي كه خط نستعليق را از سلطانعلي مشهدي مينوشته ، مولانا بنائي كه بهرام و بهروز را بنام او سروده ، بابا فغاني ، شهيدي قمي كه منصب ملكالشعرائي داشته ، درويش دهكي ، بابا نصيبي ، الف ابدال مولانا حيراني كه بهرام و ناهيد را بنام او ساخته است ، مير مقبول قمي و مولانا حبيبي برگشادي .
سلطان يعقوب كتابخانهأي داشت (251) كه نسخ آن از نظر نفاست و زيبائي باكتابهاي كتابخانه سلطان حسين ميرزا لاف برابر ميز ده است . از كتابخانههاي معروف دوران آققويونلوها ميتوان از سه كتابخانه يادكرد به شرح زير :
252 – كتابخانه مدرسه نصيريه تبريز : اين تصوير تا اواخر دوره صفويه معمور بوده و كتابخانه معتبري داشت و در زمان شاه اسماعيل و شاه طهماسب اول ، مولانا امير فيضالله حاجي برمكي توليت و كتابداري آن را بر عهده داشته است .
253 – كتابخانه مدرسه مظفريه تبريز : اين مدرسه نيز از مدارس بنام تبريز بود و كتابخانه معتبري داشت . در زمان شاه اسمعيل صفوي ، كمال اسماعيل شاعر و در زمان شاه طهماسب اول امير فصيحالدين محمد توليت آنرا بر عهده داشتهاند .
254 – كتابخانه مدرسه منصوريه شيراز : اين مدرسه را مولانا صدرالدين دشتكي بنياد نهاد و براي اداره آن موقوفات بسياري وقف كرد و سلطان يعقوب آققويونلو بر طبق فرماني موقوفات اين مدرسه را از هر گونه مالياتي معاف كرده بود و كتابخانه مدرسه منصوريه از كتابخانههايي است كه تا قرن يازدهم معروفيت خود را حفظ كرده بود .
255 – كتابخانه حمزه بيك آق قويونلو – تبريز : حمزه بيك در سال 809 در تبريز حكومت ميكرد و علاقه وافر به ادب و هنر داشت . از جمله كتابهاي كتابخانه حمزه بيك كتاب الدرالفريد متعلق بكتابخانه آقاي فخرالدين نصيري اميني است كه عكس از پشت صفحه اول آنرا در اينجا گراور ميكنيم .
پ – بني شيبان : شيبك خان براقخان خود را از خاندان چنگيز ميدانست ،نخست در خدمت سلطاناحمد ميرزا بن سلطان ابو سعيد حاكم ماوراءالنهر بود ،و سپس خود او در ماوراءالنهر تسلط يافت و پس ازدرگذشت سلطانحسين ميرزا بايقرا بقلمرو و حكومت او دست انداخت و خراسان را بتصرف آورد ، او بنيان سلسلهأي را گذاشت كه كه بنام بنيشيبان خوانده ميشوند . مردي سفاك و خونريز بود ولي به شعرا و نويسندگان و هنرمندان توجهي خاص مبذول ميكرد،بهزاد نخست در دربار او بود . بنقاشي و خط علاقه مفرد داشت . شهرهايي را كه ميگشود به كتابخانههاي آن دستبرد مزد و با اين ترتيب در سمرقند كتابخانه بزرگي فراهم آورد (256) .پس از او عبيداللهخان بن سلطان محمود قابل زكر است .اين مرد نيز چون شيبكخان بي رحمو صفاك بود ولي او هم بشعر و ادب علاقه اي داشت و شعر هم ميگفت ، ديگر از اين خاندان عبدالقدوس سلطان شيباني را بايد ياد كرد كه مردي اهل ادب بود و كتابخانهأي بزرگ فراهم آورد (257)و مدتها خواجهعبدالسلام بخارايي شاعر كتابدار كتابخانه او بوده است .
258 – كتابخانه مدرسه خانيه سمرقند : محمد خان شيباني اين مدرسه را بسال 908 در سمرقند ساخت ، مدرسه خانيه از مدارس بنام و برجسته سمرقند بود و كتابخانه آن كه وصفش را فضلالله روزبهان در مهمان نامه بخارا آورده قابل ذكر و توجه است .
259 – كتابخانه امير تر خان سمرقند : مدرسه امير تر خان در سمرقند يكي از مدارسي است كه در زمان شيبانيان بنيان يافت و كتابخانه اين مدرسه معروف و مشهور بوده و كتابهايي در دست است كه زماني تعلق به كتابخانه اين مدرسه داشته است از جمله حاشيه مولانا مسعود شيرواني بر شرح مواقف كه در كتابخانه آصفيه دكن محفوظ است .
260 – كتابخانه سلطان احمد جلاير در تبريز : امير شيخ حسن نويان يا شيخ حسن بزرگ در سال 736 ه . بنيان دودمان جلايري يا ايلخاني را گذاشت و بغداد و تبريز را پايتخت خود اعلام كرد.
او به شعر و ادب توجه داشت و خواجه سلمان ساوجي از تربيت شدگان اوست . پس او شيخ اويس جلايري بسلطنت رسيد (757 ) سلطان اويس پادشاهي بود با ذوق و هنردوست و خود در موسيقي دست داشت و شعر ميسرود . مدت بيست سال سلطنت كرد و دنشمندان و هنرمنداني را در تبريز گرد آورد . پس از او پسرش سلطان احمد كه گذشته ار صباحت منظر در هنر نيز بي مثل و همتا بود به سلطنت رسيد . سلطان احمد در نوشتن خطوط و نقاشي مهارت داشت و از موسيقي نيز وقوف داشت از نامهاي كه در تقدير از موسيقي دان نامي ايران عبدالقادر گوينده نوشته است ذوق و ادب او كاملا آشكار و هويدا است . اين پدر و پسر هر دو از ممدوحين خواجه شيراز حافظ خوش لهجه خوش آوازند .
سلطان اويس و سلطان احمد هر دو در بسط و ترويج خطاطي و نقاشي و هنر كتابسازي در ميدان رقابت با تيموريان گوي برتري ميزدند و به همين مناسبت گره كثيري از نقاشان و مذهبان از خراسان و عراق روي به تبريز و بغداد آوردند و سطح هنر را در اين دو شهر باوج ترقي و كمال رسانيدند .
كتابخانه سلطان اويس و سلطان احمد جلاير شهرتي عالمگير داشته و تيمور در هجوم به بغداد از نفايس اين كتابخانه متمتع شد .
هنوز در كتابخانه هاي معروف جهان نسخههايي هست كه زماني متعلق به كتابخانه سلطان احمد جلاير بوده است از آن جمله نسخهأي از تحرير اقليدس است كه به خط خواجه نصيرالدين طوسي است و سلطان احمد در آخرين برگ گتاب تملك خود را نوشته است .
امام قليخان بقلم صادقي كتابدار
تصوير شاه سليمان صفوي
تصوير شاه عباس دوم
نكته :
با تشكيل سلطنت تيموري هند كه توسط بابر شاه انجام گرفت و همچنين حكومت ارغونياندر پتنه كه بايد هر دو اين سلسله ها را ايراني و تربيت شده ايران دانست رواج زبان و ادب فارسي در شبه قاره هند باوج عظمت و اعتلا رسيد و توجه خاص پادشاهان اذب دوست تيموري هند و ارغونيان پتنه و پادشاهان ديگري كه در آن شبه قاره سلطنت ميكردند و اكثرا ايراني و فارسيزبان بودند موجب بنياد كتابخانههاي بزرگ و با عظمت و بسيار غني گرديد و اين كتابخانه در جلب و جذب كتابهاي نفيس ايران نقش برجسته أي داشتهاند و بعضي از كتابخانه هاي اين دوران چنان عظمت و شكوهي داشته است كه نظير آنرا كمتر توان يافت مانند كتابخانههاي : بابر ، اكبر ، جهان ، همايون ، داراشكوه ، و اينك از اينكه اين كتابخانهها كتابهايشان فارسي و بيشتر وسيله ايرانيان بنيان يافته و اداره ميشده است فهرست گوته از آنها ياد ميكنيم و ليكن جزو كتابخانههاي ايران بشمار نميآوريم :
1 – كتابخانه پادشاهان بهمينه 2 – كتابخانه پادشاهان عادل شاهيه 3 – كتابخانه پادشاهان نظامشاهيه 4 – كتابخانه فاروقيان برهان پور 5 – كتابخانه پادشاهان بنگاله 6 – كتابخانه سلاطين شرقي جونپور 7 – كتابخانه امراء سند 8 – كتابخانه امراي مولتان 9 – كتابخانه پادشاهان كشمير 10 – كتابخانه پادشاهان اوده 11 – كتابخانه پادشاهان قطب شاهيه . رئيس كتابخانه پادشاهان دهلي مهاوت خان (بسال 1098 ) و رئيس كتابخانه عالمگير محمد يحيي بوده است و كتابهايي را كه از عرض ميگذرانيده مهر ميزده است ((محمد يحيي فدوي خانهزاد پادشاه عالمگير )) .
كتابخانههاي دوران صفوي
با ظهور شاه اسمعيل صفوي فصل تازه و نوي در فرهنگ و هنر و اقتصاد و اجتماع ايران گشوده شد كه براي آن نظير و مانندي جز دوران كوروش بزرگ نميتوان يافت . اين دوران، دوران تحول است و به همين مناسبت بجاست درباره آن بحث بيشتري شود .
در اين تاريخچه تا آنجا كه با موضوع كتاب بستگي داشته است اوضاع هر قرن از لحاظ اجتماعي و سياسي و اقتصادي و فرهنگي بررسي گرديده و عواملي كه موجب انحطاط و سقوط و يا ترقي و تعالي گرديده بوضوح نموده شده است .
وضع فرهنگ و ادب و رواج كتاب و كتابخانه را تا قبل از ظهور شاه اسمعيل صفوي بخوبي روشن كرده و نشان دادهايم كه خاندان تيموري چه خدمات و اقدامات با ارزشي براي اعتلاء و ترقي فرهنگ و هنر انجام دادند و در اين دوران در اثر توجه پادشاهان و صدور و امرا بكتاب و هنرهاي كتاب چه كتابخانههاي باعظمت و بينظيري در نقاط مختلف ايران بوجود آمد و بار ديگر توجه عموم بكتاب جلب شد و مدارس و دارالعلمها رونق گرفت و نويسندگان و متفكران و گويندگان و هنرمندان بسياري ظهور كردند و زمينه و محيط براي بروز استعدادها كاملا مساعد و آماده شده بود ليكن بار ديگر بلاي ملوكالطوايفي و تشتت و تفرقه در كليه شئون ركودي بوجود آورد .
در شمال ايران ازبكان و در غرب دولت عثماني با قدرتي شگرف نيرو ميگرفتند و خطري عظيم وحدت ملي و جغرافيايي ايران را سخت مورد مخاطره و تهديد قرار داده بود در يك چنين موقعيت حساسي واقعا امري خارقالعاده بظهور پيوست و جواني 13 ساله !! از خانداني اصيل ايراني كه بشعائر ملي صميمانه عشق ميورزيد براي بوجود آوردن ايراني بزرگ و نيرومند قد مردانگي برافراشت و از او چنان كارهاي خطير به ظهور رسيد كه براي بيان آنها در زبان فارسي جز معجزه نميتوان كلمه ديگري بكار برد !
شاه اسمعيل صفوي نه تنها از نظر شجاعت و شهامت ، دلآوري بيهمتا بود بلكه آنچه او را از نظر يك محقق نابغه و قابل تقديس جلوه ميدهد ابتكار او در مديريت و سازمان دادن است ، از اين نظر جز كورش بزرگ نميتوان تالي و نظيري براي او در سپاهگيري و كشورداري در تاريخ ايران يافت . مهم اين است كه شاه اسمعيل اول با دلآوري و شهامت و قهرماني به كشورگشائي پرداخته ، مهم اينست كه بنيان سلطنتي گذاشته كه بر پايه تدابير و قوانين و اصولي كه بوجود آورد اين سلطنت و دولت با قدرت و شوكت دويست سال دوام كرد . و واحد جغرافيائي براي ايران بوجود آورد كه در آن بنياد و اساس پايدار است .
شاه اسمعيل صفوي در بيشتر شئون مملكت بنيانهاي تازه گذاشت و اساس پوسيده گذشته را در هم نورديد ، همانگونه كه توانست مذهب رسمي ايران را تشيع قرار دهد با همان قدرت و نفوذ توانست قوانين مدني و اداري تازهأي را جايگزين سنتهاي گذشته سازد .
پيش از تشكيل دولت صفويه در هر قسمتي از ايران مقررات و قوانين و رسوم و و قراردادهاي اجتماعي خاصي حكومت ميكرد ، آثاري از دوران چنگيز و ايلخانان و سپس تيموريان با قواعد و قوانين دوران سلجوقي در هم آميخته و وضع ناهنجاري را بوجود آورده بود . عقايد و معتقدات مذهبي نيز يكسان نبود و اختلافهاي ديني گاه منجر به كشتارهاي دستهجمعي ميشد و بزرگترين بلا و آفت وحدت ملي همين گونه اختلافها بودند.
تذكره زندگي شاه اسمعيل صفوي بنوشته سام ميرزا فرزندش چنين است : در 892 تولد يافته و در 905 كه سيزده ساله بود از ايران خروج كرده و در 906 آذربايجان و شيروان را تصرف كرده و بر الوند بيك آققويونلو فائق و غالب آمده و در 908 عراق و فارس را گرفته و در 909 يزد و ابرقو و در 910 كردستان و در 913 ديار بكر و بغداد و 919 خراسان و ماوراءالنهر و در 920 با دولت عثماني در چالدران مصاف داده و از 921 تا 930 به كشورداري گذرانيده است – يعني مدت 16 سال به جهانگيري و مدت ده سال به جهانداري گذرانيده و در 930 بسن سي و هشت سالگي در گذشته است )).
در مدت ده ساليكه به كشورداري گذرانيد بادهاء و نبوغي كه خاص او بود در كليه شئون اجتماعي ايران دگرگونگي بوجود آورد و قراردادهاي اجتماعي تازهأي بنياد نهاد و براي امور كشور سازمانهاي نويني كه با سنت و محيط سازگار بود ترتيب داد ، مطالعه چگونگي سازمانهاي اداره صفويه اين حقيقيت را آشكار ميكند كه شاه اسماعيل صفوي مديري مدبر و فرماندهي عاليقدر بوده است . عجب اينست كه اين نابغه نظامي در كشورداري نيز نظير و تالي نداشته است و گذشته از اينكه خود واضع قوانين و فنون سپاهيگري بود در عين حال واضع مقررات و قوانين مالي و اجتماعي و اداري هم بوده است !!! و با اين همه از امور معنوي نيز غافل نمانده و به ادب و فرهنگ و هنر توجهي خاص مبذول داشته و در رونق بخشودن بآن جهدي كافي و سعيي وافي بعمل آورد.
شاه اسمعيل خط ثلث را خوش مينوشته و به فارسي و تركي شعر ميگفته و خطائي تخلص ميكرده است (يك نسخه از ديوان او كه در زمان حيات شاه اسمعيل نوشته شده است بشماره 4077 در كتابخانه مجلس شوراي ملي موجود است ) . عشق و علاقه وافري بكتاب داشته و از همين رهگذر است كه پس از فتح هرات هنرمنداني كه در آنجا از زمان سلطان حسين ميرزا بايقرا گرد آمده بودند به سرپرستي كمالالدين بهزاد با اعزاز و اكرام تمام همراه خود به تبريز آورد و بهزاد را با سمت كتابداري كتابخانه همايوني به سرپرستي هنرمندان دارالصنايع تبريز گماشت . تربيت فرزندانش را وجهه همت ساخت و شاه طهماسب را به خوشنويسي و فرا گرفتن نقاشي وا داشت و براي آموزش آنان دانشمنداني را به تعليم آنان گماشت ، فرزندانش را به هنر و كمال آشنا كرد و اين شد كه هنر كتابسازي و معماري و ادب در دوران صفويه طرفدار و دوستدار يافت و راه ترقي و كمال را پيمود .
همچنانكه اين نابغه بينظير توانست در شئون مختلف تحولي به وجود آورد و در هنر و ادب نيز موجد مكتب جديدي شد كه پس از مكتب هرات بنام مكتب تبريز شهرت گرفته است و ما حق اين ميدانيم كه اين مكتب را به نام او مكتب خطائي بناميم . در دوره صفويه كتابخانه و دارالعلمهاي بيشماري تاسيس يافت كه مشابه اين دوران را از اين نظر كمتر در تاريخ ايران توان يافت . در دوران صفويه در اثر همين توجه و عنايت بارباب معرفت و دانش محققاني ظهور كردهاند كه وجودشان براي ادب و فرهنگ ايران سرمايه افتخار است . تعداد تاليفاتي كه در طي مدت دويست سال ، از سال (915 تا 1115 ) انجام گرفته متجاوز از سه هزار جلد است !
اثرات معجزه آساي تحول دوران شاه اسماعيل را در علم و ادب و هنر ميتوان در تذكره تحفه سامي كه نوشته فرزند او سام ميرزاست مطالعه كرد . تذكره سامي به ما نشان ميدهد كه : تبريز – اصفهان – مشهد – قزوين – شيراز – كاشان – تهران – چگونه مركزيت ميگيرد و مجمع علما و محل پرورش طالب علمان ميگردند . اينك با اين مقدمه به معرفي كتابخانههاي دوران صفويه ميپردازيم :
261 – كتابخانه شاه اسمعيل صفوي تبريز : بطوريكه گفته شد شاه اسمعيل صفوي پس از فتح هرات ، هنرمنداني كه در زمان سلطان حسين بايقرا در هرات گرد آمده بودند و براي كتابخانه سلطاني به خلق آثار هنري مشغول بودند همه را به تبريز آورد و كتابخانه باشكوهي ترتيب داد و سرپرستي كتابخانه را به كمالالدين بهزاد سپرد . هنرمنداني كه در كتابخانه شاه اسمعيل صفوي به خلق آثار هنري اشتغال داشتند بسيارند در اينجا چند تن از مشاهير آنان را معرفي ميكنيم : سلطانمحمد خندان ، محيي شيرازي، ميرك تبريزي و محمد قاسم شاديشاه ، نباتي تبريزي ، مير مصور ، زيني بخارائي ، شاه محمود رهي مشهدي ، ماني نقاش شيرازي ، مظفر علي تربتي ، حيدر علي نقاش خواهرزاده بهزاد . آثاري كه براي كتابخانه شاه اسمعيل صفوي تهيه شده همه از گرانقدرترين كتابهاي زينتي هستند و نمونههاي آنها را در كتابخانههاي معروف جهان ، بريتيش موزيوم، كتابخانه كنگره و كتابخانه سلطنتي ايران ميتوان ديد.
امام قليخان بقلم صادقي كتابدار
تصوير شاه سليمان صفوي
تصوير شاه عباس دوم
262 – كتابخانه شاه طهماسب اول تبريز : شاه طهماسب در سال 930 كه ده سال و شش كاه داشت به سلطنت رسيد و چون نزد نقاشاني نظير ماني نقاش ، مظفر علي و حيدر علي – نقاشي آموخته بود و خط ثلث و نسخ را هم نزد محيي شيرازي و شاه محمود نيشابوري مشق كرده بود به كتاب علاقه فراوان داشت و دارالصنايع تبريز را گسترش داد و كتابخانه شاه طهماسب روز به روز در اثر توجه غنيتر ميگردد تا جائيكه در شمار معظمترين كتابخانههاي هنري جهان درآمد .
شاه محمود نيشابوري مدتها كتابدار كتابخانه شاه طهماسب بود و براي كتابخانه شاهي نسخهبرداري ميكرد . محيي شيرازي نيز كه از خوشنويسان نامي ايران است زماني كتابدار كتابخانه شاه طهماسب بوده است . اميرنظامالدين اسكوئي نيز كه شاعر بود مدتي سمت كتابداري كتابخانه شاهي را داشته است .
263 – كتابخانه سلطان ابراهيم ميرزا صفوي : او پسر بهرام ميرزا فرزند شاه اسمعيل صفوي و ضمنا داماد شاه طهماسب بود . ابراهيم ميرزا از شاهزادگان هنردوست صفوي است مدتها از طرف شاه طهماسب حكمران خراسان بود و دربارش مجمع دانشمندان و هنرمندان ،كتابخانه مجللي فراهم آورد و هنروران و خطاطان نامي امثال : شيخ محمد شيرازي ، علي اصغر كاشي ، عبدالله شيرازي براي او آثار هنري بوجود ميآوردند . اين شاهزاده هنردوست به جمعآوري آثار نفيس و مرقعات و خطوط استادان خط اهتمامي خاص داشت و بنوشته گلستان هنر يكي از مرقعاتش محتوي خطوط نادر و كمياب از مشاهير خوشنويسان ايران و نقاشيهايي از نقاشان نامي چون بهزاد ، مير سيد علي ، قاسم علي و حيدر علي و مظفر علي و مانند آنها بوده است كه همان زمان ميگفتهاند بهاي آن باخراج مملكتي برابري ميكند !
سلطان ابراهيم ميرزا در موسيقي دست داشت و در اين فن شاگرد مولانا قاسم قانوني بود خط نستعليق را بسيار خوش مينوشته و در نقاشي نيز چيرهدست بوده است . خلاصهالتواريخ مينويسد كه : تذكره سودمندي بنام فرهنگ ابراهيمي تاليف كرده بود كه سفينه خوشگو بر اساس آن تنظيم يافته است . ابراهيم ميرزا شعر ميگفت و جاهي تخلص ميكرد عيشي تبريزي كه شاگرد مير علي هروي بود كتابدار كتابخانه ابراهيم ميرزا بود .
اين شاهزاده در زمان شاه اسماعيل دوم بقزوين آمد و مدتي سمت مهرداري سلطنتي و ايشك آقاسي با او بود ، در روز شنبه پنجم ذيالحجه سال 984 چون بكتابخانه و آثار نفيسش چشم طمع دوخته بودند او را شمخال خان كشت ، و چون همسرش دانست به خاطر اموال نفيسي كه فراهم آورده بود به جانش سوء قصد شده كتابها و مرقعات نفيس را در حياط خانه جمع آورد و آتش زد تا بدست قاتلان همسرش نيفتد و خود او نيز از غم مرگ جانگداز ابراهيم ميرزا چند روز پس از آن در گذشت . كتابخانه سلطان ابراهيم ميرزا يكي از كتابخانههاي بسيار غني و از نظر نسخههاي هنري بيمانند بود كه متاسفانه در آتش جهل و آز سوخت !!
264 – كتابخانه سام ميرزا : سام ميرزا فرزند شاه اسمعيل اول و از شاهزادگان فاضل و فضيلت پرور صفوي است ، تذكره تحفه سامي بهترين معرف اوست و اين تذكره يكي از آثار ارجمند زبان فارسي است . او مردي شايسته و متدين بود . دربارش مجمع فضلا و نويسندگان بوده و بطوريكه خود در تحفه سامي متذكر است نويسندگان و خوشنويسان بنامي مانند : شوقي يزدي ، لساني شاعر ، خواجه شهابالدين عبدالله مرواريد ، قاضي احمد غفاري مؤلف تاريخ در كتابخانه و ديوان او به خدمت اشتغال داشتهاند . او در خوشنويسي شاگرد شهابالدين عبدالله مرواريد بوده است. اين شاهزاده در اواخر عمر در قلعه قهقهه تحت نظر بود و با اولادش در آنجا ميزيست و بتاليف مشغول بود ، كتابخانه او نيز در اين قلعه قرار داشت كه بسال 975 زلزلهأي شديد قلعه را در هم كوبيد و سام ميرزا كه با سلطان احمد و سلطان فرخ پسران القاس ميرزا در اطاقي مشغول صحبت بودند در زير آوار گرفت و بدين سان جان به جان آفرين سپردند .
265 – كتابخانه ظهيرالدين بهرام ميرزا : يكي ديگر از فرزندان شاه اسماعيل است . اين شاهزاده نيز به تبعيت از پدر نامدار خود شيفته هنر و ادب بود شعر ميگفت و بهرامي تخلص ميكرد در خط نستعليق استاد بود مدتها حكومت هرات را داشت و در آنجا كتابخانهأي قابل توجه فراهم آورد . بسال 956 در گذشت و سپس فرزندش بديعالزمان ميرزا جانشين او شد و اين شاهزاده نيز همچون پدرش بسيار فضلدوست بود سرانجام به فرمان شاه اسماعيل دوم در عنفوان شباب شهيد شد .
266 – كتابخانه شاه محمد خدابنده : شاه محمد خدابنده به هنر و كتاب علاقه داشت و در قزوين كتابخانه بزرگي فراهم آورد كه تصدي آنرا خواجه عبدالعزيز نقاش شاگرد بهزاد بعهده داشت . و در كتابخانه او شاه قلي و عبدالصمد و مير سيد علي و مظفر علي كار ميكردند و اين نقاش چيره دست شهرتي عالمگير يافت و شاه محمد خدابنده كارهاي او را به كارهاي بهزاد برتري ميداده و همچنين به او اجازه داده شد كه نقاش باشي شاهي رقم كند .
267 – كتابخانه مدرسه ذوالفقار اصفهان : باني اين مدرسه شيخ محمد صفي است كه در زمان شاه طهماسب اول بسال 950 بر اساس كتيبهأي كه دارد آنرا بنا نهاده است . اين مدرسه از مدارس قديمي اصفهان و به نام مدرسه ذوالفقار معروف است . اين مدرسه از مدارس طلبه نشين بوده است .
268 – كتابخانه شاه عباس بزرگ اصفهان : شاه عباس بزرگ به تبعيت از شاه اسمعيل و شاه طهماسب و شاه محمد خدابنده و همچنين محيطي كه آنها به وجود آورده بودند به هنر و كتاب علاقه وافر داشت و گوئي اين ذوق و شوق با خون و روح او عجين شده بود.
با اينكه وارث كتابخانه نفيس شاه طهماسب و شاه محمد خدابنده بود معذالك در تكميل و افزايش اين گنجينههاي هنر و ادب بجان كوشيد و براي تأمين اين نظر دارالصنايع تبريز را باصفهان منتقل كرد و كوشيد تا خوشنويسان و مصوران و مذهبان و جلد سازان و زرافشانان و حلكاران را براي خلق آثار هنري در اصفهان گرد آورد .
شاه عباس بنقاشي آشنائي داشت و خودش نيز نقاشي ميكرد و بخط خوش عشق ميورزيد و از ديدار آن بنهايت درجه محفوظ و متلذذ ميگرديد . و از همين رهگذر است كه در دوران او خوشنويسان عاليقدري ظهور كردند و خط ثلث و نستعليق و نسخ در اوج زيبائي و كمال نوشته شده است و اعتلاي هنر كتابسازي در دوران او تا بآنجا رسيد كه كثرت مشاهير اين فنون و هنر قاضي احمد بن مير منشي ابراهيمي قمي را بتاليف تذكره گلستان هنر كه بمعرفي اين دسته از هنرمندان دوران شاه عباس بزرگ اختصاص دارد واداشت .
براي آنكه عظمت و شكوه و جلال كتابخانه شاه عباس بزرگ نموداري بدست داشته باشيم بجاست گروهي از خوشنويسان و هنرمندان و مصوراني كه براي كتابخانه اين پادشاه بنوشتن و تزئين كتابها اشتغال داشتهاند بشناسيم و بدين منظور اينك بمعرفي تني چند از مشاهير ايشان ميپردازيم :
عليرضاي تبريزي عباسي ، ميرزا سلطانعلي مير منشي ، علي بيك نيشابوري ، اسكندر بيك منشي ، مير علي جامي ، عبدي نيشابوري ، مالك ديلمي ، ابوالفتح سلطان ابراهيم ميرزا ، مير عماد سيفي حسني ، حكيم ركنا ، عليرضا اصفهاني ، ابوسعيد بن حسن الحسيني كه كتاب تاجالمآثر تاليف حسن نظامي بخط اوست كه براي كتابخانه شاه عباس نوشته و اينك در كتابخانه سلطنتي گلستان محفوظ است . محمد رضابن ميرزا علي كاتب خاتون آبادي ، مير محمد معصوم ، مير محمد شريف مخاطب به كاتب السلطاني خواهر زاده مير عبدالله خوشنويس ، عبدالجبار از شاگردان مير عماد ، عبدالرشيد ديلمي مشهور به رشيدا خواهرزاده مير عماد كه پس از قتل مير به هند رفت و معلم خط دارالشكوه شد ، محمد شفيع فرزند عبدالجبار ، مولانا شمسالدين محمد بسطامي معروف به شمس بسطامي . و از نقاشان و مصوران نامي بايد از آقا رضاي عباسي ، رضاي كاشي ، مير مصور بدخشاني ، معين مصور شاگرد رضاي عباسي، آقا سيد محمود ، آقا عنايت ، حبيبالله ساوجي ، سياووش بيك شيخ محمد سبزهواري ، مير يحيي تبريزي ، مولانا كپك هراتي ،محمد بيك خليفه الخلفاتي معروف به خليفه سلطان ،مير امير دردي ، محمد محسن ، محمد يوسف ، ياد كرد .
سرآمد نقاشان كتابخانه سلطنتي صادق بيك افشار ارومي بوده است كه از شاگردان چيره دست مظفر علي خواهرزاده بهزاد بشمار است . و مدتها رياست كتابخانه شاه عباس را بر عهده داشت و پس از او رياست كتابخانه در عهده عليرضا عباسي تبريزي خوشنويس گذاشته شد .
گلستان هنر درباره عليرضا عباسي چنين مينويسد : ((مولانا عليرضا تبريزي شاگرد مولانا علي بيك تبريزي ، صاحب اخلاق حميده و اوصاف پسنديده ، بعد از فترت روميه و خرابي دارالسلطنه تبريز بقزوين آمده در آن بلده توتن اختيار نمود در مسجد جامع آنجا رحل اقامت انداخته بكتابت اشتغال نمود در تلو خوشنويسان ثلث و نسخ ذكر ايشان شد اما چون در جبلت بيعلتش بوده كه در فن نستعليق سرآمد زمان و نادر دوران گردد طب شريفش بدان مايل و ذهن منيفش بدان راغب گشت و شروع در مشق آن نموده و در اندك زماني بزور و قوت امالخطوط كه عبارت از ثلث است خوشنويس گشت و خط را به جاي بلند رسانيد و هر چه از مولانا مير علي تبريزي نقل مينمايد تفرقهي چنداني ندارد و آنچه از قلم گوهرريز ايشان ميريزد روزبروز تفاوت بين ظاهر شود وي بعد از ايامي كه در مسجد جامع دارالسلطنه قزوين بكتابت و قطعه نويسي اشتغال داشتند بملازمت فرهاد خان رسيدند و فرهاد خان مشاراليه او را تربيت و رعايت فرمود و جهت مومي اليه كتابت ميكرد ، دو سال همراه خان بخراسان و مازندران رفت ، چون شاه مالك رقاب سپهر ركاب بر حقيقت احوال او اطلاع يافتند ايشان را از خان گرفته ملازم خود ساختند اكنون 12 سال شد كه در ملازمت ركاب ظفر انتساب شاه كامبخش كامياب در جمع يوشهها و ساقها اقدام دارند و از جمله مقربان و مخصوصان پادشاه عالميانند و گاهي بكتابت و قطعه نويسي اشتغال دارند ، پيوسته در مجلس بهشت آئين از نوازشات بينهايت سرافراز و مفتخرند )).
دانشمندان و مشاهير و صدور و امر امرا چون بعشق و علاقه شاه بكتابت آگاه بودند آثار برجسته و نفيسي را كه بدست ميآوردند به شاه عباس تقديم ميداشتند ، براي نمونه از نخستين برگ كتابي به شيخ بهائي به شاه عباس تقديم داشته و شاه عباس بخط خود مطالبي نوشته است ، عكسي در اينجا ميآوريم . همچنين امام قلي خان فرمانرواي فارس بشرحي كه خواهيم گفت در شيراز دارالصنايعي ايجاد كرد و كتابهاي نفيسي فراهم ميآورد و بشاه عباس تقديم ميداشت .
شاه عباس دو بار از كتابهاي كتابخانه خود به دو كتابخانه معظم عصر يكي كتابخانه آستان قدس رضوي و ديگري آستانه شاه صفي وقف كرد . از جمله كتابهايي از كتابخانه شاه عباس بزرگ وقف آستانه شاه صفي شده بوده است و خوشبختانه اينك در موضع ايران باستان از آنها نگاهداري ميشود ميتوان از نسخهنفيس خلاصهالتواريخ مير منشي قاضي مير احمد خراساني (قمي) ياد كرد . اين كتاب در تاريخ 977 بكتابخانه شاه عباس وارد شد و در تاريخ 1017 وقف آستانه شاه صفي گرديده بوده است . ديگر ميتوان از ديوانهاي : خاقاني – شاه اسمعيل صفوي خطائي ، طالب آملي ، عصمت بخارائي ، امير عليشير نوائي و كتابهاي : ذخيره خارزمشاهي ، روضهالصفا ، شاهنامه فردوسي – شاهنامه قاسمي كنابادي كه فتوحات شاه اسمعيل صفوي را بنظم آرده بوده است . پنج گنج نظامي نامبرد .
حمزه بيك آق قوينلو كه بسال 809 در آذربايجان فرمان ميرانده
عكس كتابي كه شيخ بهائي آنرا به شاه عباس بزرگ تقديم داشته است
كتبخانة معين بن محمد اوايل قرن نهم
صورت كتابهايكه وقف آستان قدس رضوي شده بوده است در هفت جلد فهرست چاپي كتابخانه آستان قدس آمده است و نشان ميدهد كه كتابخانه شاه عباس بزرگ تا چه اندازه غني بوده است .
269 – كتابخانه ابن خاتون (محمدبن علي ) . اصفهان : محمدبن علي معروف به ابن خاتون از مشاهير دانشمندان دوران شاه عباس كبير است . اين دانشمند كتابخانه معظمي در اصفهان داشته است . پس از اينكه ازبكان بكتابخانه آستان قدس دستبرد زدند و كتابخانه بوضع نامطلوبي درآمد و شاه عباس همت بجمعآوري كتاب براي كتابخانه آستانه مبذول داشت و خود مقداري كتاب تقديم داشت اين دانشمند نيز به تبعيت از شاه عباس بزرگ در سال 1028 تعدادي از كتب نفيس كتابخانهاش را به كتابخانه آستان قدس اهدا كرد از جمله كتابخانه شماره (5740) كتابخانه آستان قدس است .
270 – كتابخانه شيخ بهائي . اصفهان : شيخ بهاءالدين عاملي از اجله دانشمندان و متفكران و نويسندگان و سخنوران نامي ايران و معاصر با شاه عباس بزرگ است ، شاه عباس بزرگ نسبت به اين دانشمند ارجمند نهايت درجه اعزاز و اكرام روا ميداشت .
پس از اينكه ازبكان شهر مشهد را تاراج كردند و نفايس كتابخانه آستان قدس را بغارت بردند ، شاه عباس بزرگ بعد از سركوبي ازبكان براي احياي كتابخانه آستانه شيخ بهائي را مأمور كرد كه به جمعآوري كتابهاي تاراج شده بپردازد و وجوهي نيز براي خريد كتاب در اختيار شيخ گذاشتند شيخ بهائي مدت دو سال براي انجام اين مهم صرف وقت كرد و تعدادي از كتابهاي نفيس كتابخانهاش را نيز به كتابخانه آستانه تقديم داشت كه هم اكنون بسياري از آنها موجود است و در كتابخانه مجلس شورايملي نيز آثاري بخط شيخ بهائي محفوظ است .
عبدالله افندي ، ضمن شرح حال ظهرالدين ابراهيم ابن قوامالدين حسين همداني از كتابخانه معظم شيخ بهائي ياد ميكند .
هم اكنون نيز در آرامگاه شيخ بهائي كه بفرمان شاهنشاه آريا مهر به زيباترين صورتي در جوار مرقد مطهر ثامنالائمه بنا گرديده كتابخانهأي براي آثار و تاليفات و همچنين آثاري كه درباره شيخ بهائي تحقيقاتي دارند ترتيب داده شده است .
271 – كتابخانه كليساي وانگ جلفا ، اصفهان : كليساي وانگ جلفاي اصفهان در زمان شاه عباس بنياد نهاده شد و از همان اوان ارمنيان ايران كتابخانهأي براي آن ترتيب داده بودند ، خوشبختانه اين كليسا و كتابخانه تاكنون از دستبرد حوادث زمان مصون و محفوظ مانده است .
در كتابخانه كليساي وانگ از كتابهاي مخلوط ارمني (مذهبي و علمي و ادبي) متعلق به قرن هفتم و هشتم به بعد نگاهداري ميشده است اين كتابها هم اكنون نيز موجود و از نظر قدمت و كميابي بسيار نفيس و گرانقدرند .
272 – كتابخانه فرهاد خان معتمدالدوله ، اصفهان : فرهاد خان از عمراي شاه عباس كبير است كه مدتها حكومت خراسان و سپس مازندران را داشته است . اين امير نيز علاقه و عشقي وافر بكتاب داشت و كتابخانه اختصاصي قابل توجهي فراهم آورده بود ، عليرضاي عباسي در آغاز كار مدت دو سال براي كتابخانه او كار ميكرده است . سلطان حسين باخزري از خوشنويسان معروف سمت كتابداري كتابخانه فرهاد خان را داشته است .
273 – كتابخانه امام قليخان فرمانرواي فارس . شيراز : امام قليخان امير الامراي فارس از علاقهمندان بكتاب و هنر بود ، در شيراز براي استنساخ و تهيه كتابهاي تزئيني دارالصنايعي بوجود آورد كه در اين دارالصنايع خطاطان و مصوران و مذهبان بنامي بكار اشتغال داشتند . از مشاهير هنرمندان دارالصنايع شيراز ميتوان از حكيم لايق ، ملا يگانه ، ملا مفيد ملا ترابي نام برد .
كتابخانه امام قليخان از كتابخانههاي عظيم و كم نظير دوران صفويه بوده است (تصوير امام قليخان بقلم صادقي كتابدار است ).
274 – كتابخانه مدرسه خان . شيراز : امام قليخان بسال 1024 اين مدرسه را بنا كرد و موقوفات بسياري براي اداره امور كتابخانه و مدرسه وقف كرد .
275 – كتابخانه مدرسه گنج عليخان . كرمان : گنج عليخان كه از طرف شاه عباس بزرگ حكومت كرمان را داشت در سال 1007 مدرسه بزرگي در كرمان ساخت و براي آن نيز كتابخانه قابل توجهي فراهم آورد .
276 – كتابخانه مدرسه زينل بن زكرياي عباسي : زينل بن زكرياي عباسي از امراي دانشمند زمان شاه عباس است و از دودمان صفوي بوده كه از طرف شاه عباس به خطاب عباسي مفتخر گرديده است .
اين مرد دانشمند در اصفهان كتابخانه أي فراهم آورد و خوشنويسان را بر آن ميداشت كه براي كتابخانهاش نسخههائي را رو نويس كنند ، كتابهاي كتابخانه او همه به مهر ((عبده زينل بن زكرياي عباسي 1029) ممهوراند از جمله اين كتابها ميتوان حاشيه بر نفحاتالانس اثر رضيالدين لاري (ملاعبدالغفور ) را كه متعلق به كتابخانه مجلس شورايملي است ياد كرد .
277 – كتابخانه ميرزا محمد طاهر قمي : اين دانشمند از محدثان معروف است ، مباحثهالنفس از جمله تاليفات اوست كتابهاي كتابخانه اين دانشمند همه مهر كتابخانه او را دارند و تاريخ آنها 1050 است.
278 – كتابخانه معيلبنمحمدمدعوبه بكوچك چلبي : كتابهاي بسياري متعلق به اين دودمان ديده شده است از جمله كتاب حلبهالكميث شمسالدين محمد تواجي متعلق به كتابخانه فخرالدين نصيري اميني است .
279 – كتابخانه شاه صفي : شاه صفي نيز به جمعآوري كتاب علاقه داشته است و كتابهاي بسياري متعلق به كتابخانه شاه صفي در كتابخانههاي خصوصي وجود دارد از جمله ديوان شاپور تهراني مورخ 927 متعلق بكتابخانه شاه صفي است .
پاورقيها :
14 – منظور زمان تاليف خلاصه الاخبار است .
15 – تحفه سامي مصحح نويسنده ص 16 .
16 – براي اطلاع بيشتر از حال و آثار امير عليشير بمقدمه ديوان امير عليشير نوائي بقلم اين بنده نويسنده مراجعه فرماييد .
17 – ج 2 ص 910 .
18 – تحفه سامي .
19 – فهرست كتابهاي خطي دكن .
20 – ج 3 ص 165 .
21 – تحفه سامي ص 50 .
22 – تحفه سامي ص 55 .
23 – سعدي تا جامي (589 ).
24 – تحفه سامي .
25 – ص 284 .
26 – تاريخ كتابت اين نسخه 1029 . ه .
27 – واقعه رسميت دادن مذهب تشيع براي وحدت ملي ايران بسيار مهم است و بجاست تاريخچه آنرا براي اطلاع خوانندگان در اينجا متذكر شويم . نيرزا سلطان ابراهيم اميني در تاريخ فتوحات شاهي كه در زمان شاه اسماعيل آنرا نوشته است اين واقعه را چنين ذكر ميكند ((هم در اوايل جلوس امر كرد خطباي ممالك خطبه ائمه اثنيعشريه بخوانند و اشهد ان عليا وليالله و حي علي خيرالعمل كه از آمدن سلطان طغرل بيك بن ميكائيل بن سلجوقي و فرارنمودن بساسيري كه از آن تاريخ تا سنه مذكور (906) 528 سال است از بلاد اسلام برطرف شده بود با اذان ضم كرده فرمان همايون نفاذ يافت كه در اسواق زبان بطعن و لعن ابابكر و عمر و عثمان بگشايند و هر كس خلاف كند سرش از تنش بيندازند و در آن اوان از مسائل مذهب حق جعفري و قواعد و قوانين ملت ائمه اثني عشر اطلاعي نداشتند … )) اميني در تاريخ فتوحات شاهي ماده تاريخ اين واقعه را چنين سروده است :
شاهي كا از اوست ملك و دين با رونق آن خطبه كه حق بود رقم زد بورق
تاريخ وقوع آن چو ميكرد خيال گردون گفتش مجدد مذهب حق 906
آقاي علي اصغر حكمت در كتاب از سعدي تا جامي در ذيل ص 596 متذكرند كه در كتابخانه مرحوم آقا شيخ مرتضي نجم آبادي نسخهأي ديدهاند كه آغاز و انجام نداشته و حاوي تاريخ فتوحات شاه اسمعيل صفوي بوده و بنا به اشعاري كه در كتاب آمده نام شاعر و نويسنده اميني است ولي معلوم است كه اين اميني جز صاحب عالمآراي اميني است و ندانستهاند كه تاريخ از كيست ؟. در اينجا براي مزيد فايدت يادآور ميشوم كه نويسنده كتاب ميرزا سلطان ابراهيم است كه شاعر بوده و اميني تخلص ميكرده و نام كتاب فتوحات شاهي است و جز اين تاريخ مؤلفات ديگري هم دارد و از جمله معارضه مهر ماه . و يك مثنوي كه در جواب سلسلهالذهب جامي سروده است .
28 – خوانندگان ارجمند براي اطلاع بيشتر از اين بحث به ص 120 – 130 كتاب و كتابخانههاي شاهنشاهي ايران مراجعه فرماييد .
29 – تحفه سامي ص 58 .
30 گلستان هنر تاليف حاج احمد مير منشي قمي نسخه خطي كتابخانه آقاي نخجواني تبريز .
31 – خلاصهالاشعار تقيالدين كاشي نسخه خطي .
32 – براي اطلاع بيشتر از شرح حال سام ميرزا بمقدمه اين بنده نويسنده بر تذكره تحفه سامي مراجعه فرمايند .
33 – لبالتواريخ .
34 – كتابخانههاي شاهنشاهي ايران ص 125 .
35 – خوانندگان ارجمند براي اطلاع از شرح حال مصوران دوران شاه عباس بزرگ به كتاب كتابخانههاي شاهنشاهي ايران ص 124 – 134 مراجعه فرمائيد .
36 – عبدالله افندي مؤلف كتاب رياضالعلماء و حياضالفضلاست درباره اين دانشمند بطور مشروح شرح حال بدست خواهيم داد .
Tuesday, December 27, 2005
ŞAH İSMAİL 1487 - 1524
Men pirimi hak bilirem,
Yoluna gurban oluram,
Dün doğdum bugün ölürem,
Ölen gelsin işte meydan…
Türk'ün kılıcıyla biçimlenmiş bu dünyada sadece 37 yıl yaşamış , çağının savaşçısı , hükümdarı , edebiyatçısı , siyasetçisi , din adamı olmuş ve Türk tarihinde tartışmasız yüksekliğe ermiş Şah İsmail'in hayatını anlatmak güçtür. Onun gibi bir Türk hükümdarı hakkında yazmak , bilim ve her şeyden önce millî vicdan sahibi tarihçilerin işidir. Millî vicdandan mahrum kalmışların ellerinde yazılan Türk tarihi , facia haline gelmekte ve Türklüğü birbirinden ayırmaktadır. Benim Şah İsmail Hatayi hakkında yazmamın sebebi , böyle yüce bir Türk hükümdarı hakkında sahte imzalar veya imzasız olarak yazılıp çizilen hakaretlere artık bir dur demek ve aleyhinde yapılan bütün bu kötü propagandanın yanlışlığını ispat etmek içindir. Türk milleti , mâzideki hiçbir hükümdarına dil uzattırmayacak , uzatanlarla cebelleşecektir.
Onun gibi bir Türk hükümdarı ancak saygı ve rahmetle anılmalıdır. Geçmişine söven , tarihini inkar eden , mâzideki kahramanları yerenler ancak beynelmilellerdir. Devşirmelerin düşmanlığını fazlasıyla kazanan Şah İsmail'in bugünkü torunları Alevi inançlı Türkler , pirlerine , hükümdarlarına duydukları sevgi ve sadakatin bedelini uğradıkları hakaretlerle ödemeye devam ediyorlar. Geçmişte canlarıyla ödemişlerdi. Halen halk arasında dolaşan çirkin ve asılsız , hayal ürünü hikayeler herkesin malumudur..Şah İsmail'in torunlarına yönelen düşman oklar , sadece onları vurmakla kâfi kalmıyor, 481 yıl önce Tanrısına kavuşmuş Hatayi'nin anısına da uzanıyor. Nasıl bir gaflettir ! Nasıl bir densizliktir ! 481 yıl önce bu dünyadan göçmüş , gitmiş , giderken ardında Azerbaycan topraklarını emanet , İran'ı yadigar bırakmış büyük Türk başbuğuna dille , sözle , çirkin yermelerle saldıran çirkefler var. Hangi Türk atasına sövebilir ? Bunu yapabilen biri Türk olduğunu iddia edebilir mi ? Mâzi sövülmek için değil , şeref duymak içindir. Kökümüz , mâzimizde bütün azametiyle parıldarken bizim ona sırt çevirmemiz , geleceğimizi kaybetmekle aynı anlama gelir..Türk tarih tezinde birtakım hatalar vardır. Orta Asya Türk tarihi Çinlilerin günlükleri ile açığa çıkarken , Anadolu topraklarındaki tarihimizde İran , Bizans kaynaklarından yazılmış , hatta devşirmelerin eliyle değiştirildiği bile olmuştur. Böyle olduğunun en büyük alametlerinden biri de şudur : bazı değersiz kimseler yüceltilirken , değeri ulu Türkler yerilmiş , hatta günah keçisi ilan edilmiş , ardından sövülür hale gelmiştir.. Türk tarihinde hükümdarlar arasında taraf tutulmamalıdır. Türk padişahlarının yanlışları üzerinde tartışılabilir , ders alınması için. Ama hakaret asla edilemez , saf tutulamaz , ayrım yapılamaz. Şah İsmail , Türk dünyasının en görkemli hükümdarlarından biri olarak mâzinin şeref aynasından bize bakıyor. Onu tanımamız için , ona lâyık olmamız için bizden görev bekliyor. Onu tanımak ve lâyık olmak , Türklüğü tanımak ve Türklüğe lâyık olmaktır..
Şah İsmail'in bugünkü ordusu : GÜNEYAZERBAYCAN TÜRKLERİ ( İran devleti içinde yaşayan Türkler )
Şah İsmail Hatayi , Erdebil Türk beyliğine bağlı Şeyh Seyfettin Erdebili'nin torunu olarak 1487 yılında Haydar erden olma , Halime Begüm Alemşah kadından doğma olarak dünyaya gelmiştir. Şeyh Seyfettin Erdebili , 1252-1334 tarihleri arasında yaşamış bir İslâm bilginidir. İslâm bilgini olduğu kadar , devrinde şöhreti halk arasında yayılmış , saygıyla yad edilmiş devlet adamı kimliğini de sahiptir. Onun soyundan gelen Şeyh Haydar , bugünkü Anadolu Türk Aleviliğinin kurucusu sayılır. Anadolu , Horasan , İran ve Irak'taki Türkmenleri istikrarlıca örgütlemiş , kendine tabi etmiştir. Günümüze kadar akan uygulamalarından biri , kendi tebâsını rahatlıkla tanıyabilmek için başlarına Kızıl başlıklar taktırmasıdır. Böylelikle başlarına kızıl başlıklar takan Türkler , Şeyh Haydar'ın askerleri olduklarını belli ederlerdi. İşte bugünkü Kızılbaş denilen Türkler , Haydarın yani Şah İsmail'in babasının ordusudur. Halime Begüm hanım ise , Akkoyunlu devletinin son hükümdarı Uzun Hasan'ın kızıdır.
1493 yılında , Şah İsmail'in babası bugünkü Horasan'ın Şirvan bölgesinde hüküm süren Sultan Yakup'un ordusuyla yaptığı savaşta öldürüldü. Horasan , Orta Asya'dan gelen Türklerin uğrak yeri olarak saldırıya açık ve gayette cazipti. Buranın cezp edici koşulları , Türkler arasında kanlı savaşlara neden oluyordu. 13.yüzyılda da bu topraklar uğruna savaşlar sürmüş , ancak yabancı eline geçişi Koloner Pesyan'ın mücadelesi sonunda olmuştur. Pesyan , Horasan'ı ölümüne savunmuşsa da , Fars ordularınca bozguna uğratılmıştı. Şeyh Haydar'ın öldürülmesinden sonra Yakub'un askerleri , ardından gelecek kimseyi bırakmamak için Şah İsmail'in ve annesinin peşine düştüler. Annesi Begüm hanımla birlikte kaçan Şah İsmail , Ata dergahında babasının müridlerince koruma altına alındı. Burada din bilgileriyle olduğu kadar savaş sanatının incelikleriyle de yetiştirilen küçük Şah , 13 yaşına geldiğinde Şirvan'a giderek babasının öcünü aldı. Babasını öldüren Sultan Yakup'un komutanı Ferrah Yaser'i öldürerek Şirvan topraklarını ele geçirdi. Horasan'da hâkim oldu. 14 yaşında bugünkü Azerbaycan topraklarını , 15 yaşında Tebriz'i ele geçirip , ölümsüz ünvanı ŞAH'lığı aldı. Henüz 15 yaşında , bugünkü Diyarbakır'dan Hindistan'a kadar tanınan , hürmet gösterilen , umut bağlanan genç bir hükümdar olmuştu.
Gönül seyranda gezerken
Şah geldi araya
Hakka niyaz ederken
Bir engel düştü araya
Hakkın kapısından girdim
Kendi vücudumu gördüm
Marifet kazanın
kurdum
Aşkı kaynatan küreye
Muhabbet haslar hasıymış
Etmeyen Hakkın nesiymiş
Sevgi Hak sevgisi imiş
Erenler ne der buraya
Hele kuşatın düşürdüm
Fırkat kazanın taşırdım
Marifet aşın pişirdim
Tuzun tattırdım bereye
Hatayi der ihtiyarsız
Neyleyim dünyayı yarsız
Ol alemden bihabersiz
Tuz ekmek ister yaraya
ŞAH İSMAİL
Karayülük Osman beyin kurduğu , Oğuz Türklerinin Bayındır koluna mensup oymaktan olan Akkoyunlu Türk devletini dağıtmış , Irak topraklarına hükmetmiş , İran'ı tamamen ele geçirmişti. Akkoyunlu Türk devletinin tarihteki tablosu , güçlü Türkmen devleti olarak karşımızda durmaktadır. Son hükümdarı olan Uzun Hasan , Akkoyunlular devletinin eşsiz mimarıdır. Uzun Hasan 1423 yılında Diyarbakır'da doğmuş ve Doğu Anadolu , Kafkasya , İran ve Irak topraklarında hüküm sürmüştür . Fatih Sultan Mehmet Han ile 11 Ağustos 1473 tarihinde Otlukbeli mevkiinde yaptığı Otlukbeli savaşında yenilerek Tebriz'e geçmiştir.
Şah İsmail Hatayi'nin kurduğu , sınırları Hindistan'a kadar varan devletin adı SAFAVİ İMPARATORLUĞU'dur. Safavi sözcüğü kaynağını , Şah İsmail'in soyunun geldiği atası ŞEYH SEYFETTİN ERDEBİLİ'den alır. Ona ithafen de tebâsına SAFAVİLER denilmiştir. Doğunun en büyük imparatorluğu Safavi Türk İmparatorluğunun içinde hâkim güç Türk'tü ancak Farslarda Türklerle beraber yaşamışlardı. Türk dili resmi dil olduğundan Fars dili devlet dili haline gelmemişti. İran toprakları üzerinde Farsların varlığı , tarihi tespitlere göre en fazla 2500 yıl önceye dayanmaktadır. Farslar ve değişik kolları Türklerle birlikte yaşamışlar , ancak etnik olarak görünmez sınırlarla ayrılmış olduklarından Türkleri eritememişlerdir. İran üzerinde Türklerin varlığı ise 9000 yıl önceye gitmekte , bunu açıklayanda Prof.Dr Muhammed Tagi Zehtabi ve ölmez eser 'İran Türklerinin Tarihi' adlı bilimsel eseridir..Zehtabiden başka en önemli tarihçi bizim için Fars asıllı Nasir Purpirar'dır. Önemlidir çünkü o bir Fars'tır ve bir Fars olarak , İran Türklerinin hakkını yememiş , gerçekleri saklamamıştır. Nasir Purpirar'ın dört ciltlik '12 Asır sessizlik' adlı tarihi eseri , İran İslâm Cumhuriyetinde infial uyandırmış , adeta yer yerinden oynamıştır. Gözaltına alınan ve sorgulanan Purpirar'a ağır eziyet çektirilmiş ve hain ilân edilmiştir. Dürüst tarihçilerin inkar etmediği İran üzerindeki Türk varlığı böylesine haşmetliyken , ne yazık ki Şah İsmail'in torunları en az tanınan Türk topluluklarından biri olarak yabancı hâkimiyeti altında asimile edilmektedir..
Büyük hükümdarın Tebriz'e girdiğinde ilk işi on iki imam için hutbe okutmak olmuştur. Bu onun dini kimliğine bağlılığının ifadesidir. Safavi hükümdarı Şii mezhebinin sarsılmaz direği olarak Şii İslâm anlayışını şekillendirmiştir. Anadolu topraklarındaki Alevi inançlı Türklerin devşirmeler tarafından katledilmesi , onlardan bazılarının Şah İsmail'e sığınmalarına neden olmuştu. Kaçamayanlarsa devşirme Osmanlı paşalarının kılıcından geçerek yok edilmişti. Büyük Türk imparatoru Şah İsmail her zaman Türk'ten yana olmuş ve bu sebeple Osmanlı imparatorluğunun yöneticilerinden devşirilmiş olanlarla bitmez tükenmez sorunlar yaşamıştı. Gayri Türklerin Müslümanlığı tercih ettikleri takdirde kollanmaları , haliyle Türk soykırımına davetiye çıkarıyordu.
Şah İsmail'e günümüzde bile güdülen düşmanlığın temelinde devşirmelerin nesilden nesile aktardığı Türk düşmanlığı yatmakta. Sünni İslâm yorumunun temsilcisi konumda duran Osmanlı İmparatorluğunun bağrına bastığı etnisite açısından Türk olmayanların güdülediği Şah İsmail düşmanlığı , seciyesiz kesimlerin elinde ne yazık ki bayraklaştırılarak aktarılmaktadır. 13 yaşında babasının intikamını alan , 15 yaşında topraklar fetih eden böyle bir Türk hükümdarına yapılan hakaretlerin temelinde yatan Türk düşmanlığı artık ürkütücü hale gelmiştir. Bazı kendini bilmez tarihçilerin elinde yazılan Safavi imparatorluğunun tarihi konumu kesinlikle doğruluk payından uzaklaşmış , öyle ki saptırdıkları yanlı tarih yazıcılığıyla işledikleri cinayetin farkında bile olmamaktadırlar. Veya farkındalardır , bilerek , kasıtlı olarak çirkin saldırılarını sürdürmektedirler. Benim bu seciyesizlere tavsiyem , Şah İsmail'i ağızlarına alırken onun yanında kocaman bir hiçten başka bir şey olamayacaklarını hatırlamalarıdır.
Gelen Gelsin işte Meydan
Ela gözlü pirim geldi
Duyan gelsin iste meydan
Dört kapıyı kırk makamı
Bilen gelsin iste meydan
Hudey hudey dostlar hudey
Hudey hudey canlar hudey
Ben pirimi hak bilirim
Yoluna canim veririm
Dün doğdum bugün ölürüm
Ölen gelsin iste meydan
Hudey hudey dostlar hudey
Hudey hudey canlar hudey
Bağ olan yerde bağ olur
Gül olan yerde hav olur
Bu sitemler çok zor olur
Çeken gelsin iste meydan
Hudey hudey dostlar hudey
Hudey hudey canlar hudey
Sah Hatayi der sırrını
Ortaya koymuş serini
Nesimi gibi derisin
Yüzen gelsin iste meydan
Hudey hudey dostlar hudey
Hudey hudey canlar hudey
Cemal Şener
Osmanlı Türklerinden başka Özbek Türkleriyle de savaşan hükümdar , bu savaşı kazanmış ve henüz 23 yaşındayken Özbek hanı Muhammed Şeybani Han'ı öldürerek toprak bütünlüğünü korumuştu. Özbeklerin Horasan'a saldırmaları savaş sebebidir.
Bir diğer , Türk'ün Türk'le savaşması olan Çaldıran savaşı , kardeş kavgası olarak tarihteki yerini korumaktadır. 23 Ağustos 1514 tarihinde Yavuz Sultan Selim ve Şah İsmail , ordularıyla birlikte savaşa tutuştular. Çaldıran ovasında yapılan savaş pek kanlı geçti. Osmanlı ordusunun iyi donanımlı olması , ateşli silâhlarla kuşanmış olması savaşın kaybedilmesine neden olmuştur. Türk orduları arasında olan savaşlarda kazanan veya kaybedenin olması söz konu olamaz. Kazanç ve kayıp çetelesi ancak düşman ordularıyla yapılan savaşlarda tutulur. Bu sebeple , Şah İsmail orduları yenildi yerine , düşmanlar sevindi demek en doğrusu olacaktır..
Safavi Türk İmparatorluğunun Hükümdarları sırasıyla
1524 1. Tahmasb
1576 2.Şah İsmail
1578 Muhammed Hudabende
1588 1. Şah Abbas
1629 I. Safî
1642 II. Abbas
1666 II. Safî - 1.Süleyman
1694 I. Hüseyin
1722 II. Tahmasb
1732 III. Abbas
1749 II. Süleymân
1750 III. İsmâil
1753 II. Hüseyin
1786 Muhammed
Nadir Şah - Avşarlar
Fars işgali
Türk siyasi sınırlarına ; bugünkü Fars hakimiyetine geçmiş İran topraklarını da dahil ederek doğunun hakimi olmuş , Türk dilinde yazdığı şiirleri ile edebiyatta sarsılmaz kale olmuş , Şii ve Alevi inançlı Türklerin piri Şah İsmail , bütün çirkin saldırılara , bütün yalanlara , bütün adiliklere karşı dimdik duracak , ona hakaret edenler tarihte iz bırakamadan silinip gidecekler ama o sonsuza kadar , hainliğe , vefasızlığa , Türk düşmanlığına karşı ibretle ışıldamaya devam edecektir.
Şah İsmail'in hükümdarlıktan , komutanlıktan başka bir diğer üstün vasfı da edebiyatçılığı , şairliğidir. Türk dilinin üstadı olan büyük hükümdar , Türk diline ihanet etmemiş , onu geriye atmamıştır. Devlet hazinesi gibi tebâsının yüreğinde yaşatmış , dilinde söylendirmiştir. Sadece dilciliği ve şairliği bile onu hürmetle yad etmeye yeter..Divan ve Dekname adında kitapları vardır. Türkçe'den başka dil kullanmamış ve kullandırmamış , yabancı milletlerin dillerine özenmemiştir. Şiirlerindeki dil bugün bile güncelliğini yitirmemiş , akışkanlığı , canlılığı , fikri yönüyle en nadide eserler olarak anılmaktadır.
Efsane hükümdar 1524 yılında Azerbaycan'da vefat etti. 37 yıllık kısa yaşamında Türklüğün adını yüceltme ülküsünden bir an feragat etmeden saltanat sürdü. Türbesi Erdebil'dedir. Erdebil , bugün İran İslâm Cumhuriyeti devletinin Fars hâkimiyeti altındaki ezeli Türk şehridir. Şah İsmail'in Ata ocağında bugün Fars bayrağı yellenmekte , kaybedilmiş Türk topraklarının üzerini Farslar çiğnemektedir..Türk oğlu uyuma !. Yetmedi mi uyuduğun ? Toprakların işgal edildi , yabancı soylar elinde viran edildi. Koş doğu'ya , daha doğuya !...
Müge Çetinkaya
24.12.2005
Sunday, February 20, 2005
Monday, August 23, 2004
شاه اسماعیل ختایی و سلاحهای کشتار جمعی - سالروز جنگ چالدران و تحلیلهای تاریخی(بخوانید آبگوشتی) در روزنامه همشهری امروز
http://www.ildirim.com/
همانطوری که روزنامه همشهری نوشته جنگ چالدیران(چالدران) در تاریخ 23 اوت سال 1514 میلادی مطابق دوم برج آرسلان(اسد-شهریورکنونی) سال 894 به تقویم ترکی ملکشاهی سلجوقی(هجری شمسی کنونی) اتفاق افتاد.
جنگ قوشون معظم اتحادیه 32 گانه قزلباش متشکل از طوایف سلحشور ترک ایران پیرو مکتب غلات شیعه حق صفوی در برابر برادران و پسر عموهای خود در قوشون یئنی چری. جنگی نابرابر که دو امپراطوری معظم ترک را در برابر هم قرار داد.
نمیدانم اظهار نظرهای نویسنده نتیجه برداشتهای شخصی وی است یا گرتهبرداریهای ذهنی او از دیدگاههای بیمارگونه بعضی مستشرقین. در هر حال که خیلی جالب است!!!
نویسنده این روزنامه ضمن اشاره مبهم و غلط انداز به ترکیب جمعیتی کنونی! منطقه و تاکید بر ترکیب کنونی جمعیتی برای توضیح وقایع 490 سال پیش! هدف سلطان سلیم اول را در این جنگ "جلوگیری از گسترش مذهب شیعه اثنی عشری که مذهب رسمی ایرانیان اعلام شده بود به متصرفات عثمانی و پیوستن شیعیان قلمرو عثمانی به دولت تازه تأسیس صفوی ایران، ضمیمه کردن مناطق کردنشین شمال غربی و محل سکونت ترکمان ها (در شرق ترکیه امروز و شمال شرقی عراق که آق قویونلوها و قره قویونلوها و بقایای سلجوقیان بودند) به قلمرو خود و مانع شدن از گسترش و رشد «ایرانیسم» که با روی کار آمدن شاه اسماعیل صفوی دوباره سربلند کرده بود" دانسته و مسائل امروزی ترکیه را اینگونه به جنگ چالدیران ربط میدهد:" در جنگ چالدران که در آن شاه اسماعیل به دلیل نداشتن اسلحه آتشین(توپ و تفنگ) و یک ارتش ملی (غیر عشایری) شکست خورد، سلطان سلیم تنها به یک هدف خود که ضمیمه ساختن قسمتی از مناطق کردنشین و ترکمان نشین به قلمرو عثمانی بود رسید که اینک دولت ترکیه گرفتار مشکل ناشی از همین عمل است و با استقلال خواهی کردها دست و پنجه نرم می کند" جالبتر اینکه علت شکست صفویان را استفاده نکردن آگاهانه از اسلحه آتشین دانسته و چنین تحلیل میکند:"... شاه اسماعیل تا زمان جنگ چالدران مخالف اسلحه آتشین بود، آن را اسلحه کشتار جمعی و به کار بردنش را خلاف آیین جوانمردی می پنداشت..."
جا دارد که توضیحاتی در این مورد عرض کنم:
1- مذهب شیعه مذهب رسمی اثنی عشری مذهب رسمی ایرانیان اعلام نشده بود، بلکه طریقت غلات حق شیعه قزلباش مذهب رسمی دولت ترک صفوی در ایران بود(از دوران شاه اسماعیل ختایی بحث میکنم).
2- ممکن است که با روی کار آمدن شاه اسماعیل قدرت حکومت ترک با مرکزیت ایران بیشتر شود ولی اقلا تا زمان شاه عباس رشد و گسترش «ایرانیسم» البته از آن نوعی که مد نظر نویسنده است یعنی فارسیسم نبودهایم.
3- اولا در تقسیم بندی دولت عثمانی ترکهای شیعه-علوی-قزلباش غیر خودی بودند و کردهای اهل تسنن خودی. این نکته هیچوقت نباید فراموش شود. حتی در عثمانی به ترکهای قارص و ایغدیر و قاغیزمان و آغری و مناطق اطراف که همچون من وبسیاری از ترکهای ایران شیعه بودند هم عجم میگفتند. ثانیاٌ در زمان عثمانی بود که ایل کرد شکاک و طوایف وابسته توسط عثمانیها به جان ترکهای شیعه ایران در منطقه ماکو-خوی-سلماس-ارومیه و ایل کرد بلباس به جان ترکهای شیعه سولدوز(نقده)-سوووق بولاق(مهاباد)-قوشاچای(میاندوآب)-ملیک کندی(ملکان)-مراغه افتادند و چه فاجعهها که به بار نیاوردند.
4- مگر قوشون یئنی چری یک ارتش سیویل و ملی به مفهوم امروزی کلمه بود که قوشون عشایری و غیر ملی!!! قزلباش به این خاطر از آن شکست بخورد؟
5- از صدر اسلام تا سال 25-1924 و برآمدن رضاخان و آتاتورک در ایران و ترکیه هیچ دولتی بر سر کار نیامده که به نام ملت ترک و یا پارس و یا لر و یا افغان در ایران و یا ترکیه حکومت کند و اصولا هیچ دولتی نه در ایران و نه در ترکیه میان رعایای ترک، فارس، کرد، عرب، چرکس و... خود تفاوتی قائل نمیشدند تا چه برسد به اینکه بخواهند منطقهای را به صرف کرد بودن اشغال کنند!
6- و از همه جالبتر اینکه به زعم نویسنده "شاه اسماعیل تا زمان جنگ چالدران مخالف اسلحه آتشین بود، آن را اسلحه کشتار جمعی...می پنداشت". به اینجا که میرسیم فکر کنم از دیدگاه نویسنده شاه اسماعیل به منشور حقوق بشر و عهدنامه منع گسترش سلاحهای اتمی و کشتار جمعی واقف بوده و اصولا از آنجایی که «هنر نزد ایرانیان(بخوانید پارسیها است وبس»، متن پیش نویس عهدنامه ان.پی.تی را هم کاتبان و میرزابنویسان ایرانی(بخوانید فارس) شاه اسماعیل نوشته بودند!!...
سیامک سلامزاده
Monday, July 19, 2004
Onun qurduğu Səfəvilər dövləti Avropa, Asiya və Afrika qitəsində yerləşməklə ərazisi 3.5 milyon kv.km. idi.
Bu gün Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin banisi Şah İsmayıl Xətai'nin (Səfəvi) anadan olmasının 517 ili tamam olur. Lakin nədənsə Xətai ilə bağlı tarixi məqamlar Azərbaycanda dövlət səviyyəsində qeyd olunmur. Hələ üç il bundan əvvəl Xətai/nin taxta çıxmasının 500 ili tamam olanda da Azərbaycanda bu tarixi hadisə qeyd olunmadı. Mə'lumatlara görəsə, bunun üçün hətta hökumət komissiyası da təşkil olunubmuş.
Tarixi mənbələrdə yazılır ki, 1500-cü ilin sonunda Gülüstan qalası yaxınlığındakı döyüşdə Şirvanşah Fərrux Yasar'ın, 1501-ci ildə isə Naxçıvan yaxınlığındakı Şərur düzündə Ağqoyunlu Əlvənd Mirzə'nin qoşunlarını məğlubiyyətə uğradan Qızılbaşlar Təbriz'ə maneəsiz daxil olaraq İsmayıl'ı şah elan ediblər. Beləliklə, Səfəvilər dövlətinin əsası qoyulub.
Şah İsmayıl Xətai tərəfindən əsası qoyulan bu dövlət Azərbaycan, Şərqi Ermənistan, Şərqi Gürcüstan, İran, Cənubi Türküstan, Əfqanıstan (Bəlx vilayəti istisna olmaqla), bə'zi dövrlərdə İraq-i Ərəb və digər əraziləri əhatə edib. Beləcə, Səfəvilər dövləti 3 qitədə - Avropa, Asiya və Afrikada yerləşib və ərazisi 3.5 mln. kv.km. olub.
Səfəvilər sülaləsi tərəfindən idarə edilən bu dövlətin paytaxtı müxtəlif vaxtlarda Təbriz, Qəzvin və İsfahan, mühüm şəhərlərisə Təbriz, Gəncə, Naxçıvan, Ərdəbil, Şamaxı, Bakı, Dərəbənd, Marağa, Qəzvin, İsfahan, Həmədan, Şiraz, Məşhəd, Herat, Yəzd, Kirman olub. Bu dövlətdə Azərbaycan'ın Qızılbaş tayfaları (dövlətin bə'zən Qızılbaşlar dövləti adlanması da buradandır) və oturaq Ərdəbil feodalları əsas rol oynayıb. XVI əsrin sonlarına dək müstəsna hüquq və imtiyazlara malik olan Qızılbaşlar dövlət və saray xadimləri, qoşun komandanları və əyalət hakimləri təyin ediliblər. Fars və başqa etnik nümayəndələrinsə yalnız mühasibatda, dəftərxanada və sair yerlərdə ikinci dərəcəli vəzifələr tutmaq səlahiyyətləri olub. Bircə onu xatırladaq ki, XVI əsrin ortalarında 74 əmirin 68-i Azərbaycanlı idi. Sarayda və orduda Azərbaycan dilinin hakim olduğu Səfəvilər dövlətininin ictimai, iqtisadi, siyasi və mədəniyyət mərkəzi Azərbaycan idi.
Şah İsmayıl Xətai hakimiyyəti dövründə həm siyasət, həm də şe'r sənətinin klassiki kimi Azərbaycan'ı dünyada yaxşı tanıda bilmişdi. Bu mənada onun hakimiyyəti və yaradıcılığı birlikdə tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Xətai F. Bekon, Məhəmməd Füzuli və digər dahi şəxsiyyətlər, alim və şairlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.
Tarix elmləri doktoru, professor Oqtay Əfəndiyev Şah İsmayıl Xətai'nin qurduğu dövlətin Azərbaycan dövləti olduğunu ilk dəfə 1961-ci ildə yazdığını, amma Moskvada elmi işində onu Səfəvi dövləti kimi müdafiə elədiyini qeyd edir. "Elmi rəhbərim Zaxader mənə dedi ki, "onlar Türkdürlər və bu, sizin tarixinizdir, ancaq oraya "Azərbaycan" sözü yazsan, səni müdafiə etməyə qoymayacaqlar". Düzü, mən aspiranturaya girəndə bu mövzunu da mənə o vermişdi. Ona qədər bizim tarixi oturaq mədəniyyətdə arayırdılar, amma biz oturaq deyildik ki... Biz yarım köçəri idik və dövlətin hərbi qüvvəsi də burada idi. Belə baxanda oturaq əhali heç tarixə düşmür, tarixə əsasən hərbi yürüşlər düşür. Bunlar isə Azərbaycan tarixində həmişə Türklərlə bağlı olub və həmin Türklər də bizik. Ruslar isə bizi Dədə Qorqud'dan ayırdıqları kimi, Türklərdən də ayırmaq istəyirdilər. Deyirdilər ki, "Türklər vəhşi köçərilərdir, düşməndirlər". Amma bizim keçmişimizdə isə Türklərdən başqa heç nəyimiz yox idi".
Professor daha sonra qeyd edir ki, o dövrdə Petruşevski kimi böyük alim ilk dəfə yazdı ki, "Səfəvilər - bu Türkmənlər sarayda və orduda Azərbaycan dilində danışırdılar". O. Əfəndiyev deyir ki, hətta Petruşevski bunu yazanda çox qorxurmuş. "Qorxurmuş ki, tutub soxarlar içəri. Yə'ni bizə işarə verirdi ki, Səfəvilər öz ana dilində danışırdılar. Ondan sonra biz başladıq. İndi bunu Türkiyəlilər də qəbul edir".
O. Əfəndiyev Şah İsmayıl Xətai'nin guya Farsca da yazması barədə deyilənlərə də aydınlıq gətirdi. Onun mə'lumatına görə, Xətai'nin Farsca heç nəyi yoxdur, "Divan"ı da, "Dəhnamə"si, də "Nəsihətnamə"si də Türkcədir.
Fəlsəfə elmləri namizədi Nazim Hüseynovsa qeyd edir ki, "Hatayi divanı"nda öz əksini tapmış "Bir olsun, birlik olsun, dirlik olsun..." ifadəsi Xətai'nin siyasi mövqeyini əks etdirir və mühüm elmi-nəzəri, əməli əhəmiyyət kəsb edir. Onun fikrincə, Şah İsmayıl Türk dilini dövlət dili e'lan etmiş və xarici müəlliflərdən birinin yazdığı kimi bu dili Fars dili ilə yanaşı şe'r, poeziya dilinə çevirmişdir. Xətai rəsmi dövlət sənədlərinin Türk dilində yazılmasında və Türkcə divanında elmi terminologiyanın yaranmasında böyük xidmət göstərmişdir. O, Türk dilində elmi-fəlsəfi əhəmiyyətə malik olan şe'rlər yazmışdır. "Xətai'nin saray və orduda Türk dilini hakim mövqeyə çatdırması, dini şe'rlərini bu dildə yazması dilimizin inkişafında müstəsna xidmətidir".
N. Hüseynova görə, Xətai Azərbaycan ədəbiyyatının əvəzolunmaz klassikidir. "Peşəkar alimlər şair Xətai'ni hökmdar Xətai'yə uyğun hesab etmişdir. Yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında Nəsimi və Füzuli mərhələsi kimi də qəbul edilir. O, şifahi xalq ədəbiyyatının yazıya köçürülməsi və sarayda ədəbi məclislər keçirməsi ilə Azərbaycan ədəbiyyatına əvəzolunmaz xidmət göstrəmişdir". N. Hüseynov Şah İsmayıl'ı həm də böyük bir sərkərdə kimi xarakterizə edir. Dediyinə görə, Xətai'nin döyüş taktikasında "Turan taktikası" - "qurd-qurd" oyunu haqqında da yazılmışdır. "Bu taktika belə izah edilir: rəqibin qarşısından qaçan kimi görünərək, münasib hesab edilən yerə kimi tə'qib olunursan və qəfildən əks hücuma keçirsən".
Şah babamızın hakimiyyətdə olduğu illər Azərbaycan hərbi, iqtisadi və siyasi qüdrətinə görə ən böyük dövlətlərindən biri idi. Azərbaycan'ın Avropa ölkələri ilə siyasi, iqtisadi və müdafiə sahələrindəki əlaqələri Xətai'nin hökmdarlığı illərində sistemli xarakterə malik olmuşdur və o, bu sistemli əlaqələrin banisidir.
Xanoğlan ƏHMƏDOV
Sunday, July 11, 2004
Şah İsmayıl Xətainin xatirə günü keçiriləcək
Hər il olduğu kimi, bu il də iyulun 17-də Azərbaycan ədəbiyyatında və tarixində öz yeri olan şair, dövlət xadimi və sərkərdə Şah İsmayıl Xətainin anım günü qeyd ediləcək. Xətai Fondunun təşkilatçılığı ilə, "Azərbaycan" mehmanxanasında təşkil olunan mərasimdə Şah İsmayılın həyat yoluna nəzər salınacaq, yaradıcılığından nümunələr səsləndiriləcək.
Mərasimdə həm də Şah İsmayıl Xətainin həyat və yaradıcılığına həsr edilmiş müsabiqənin nəticələri, qaliblərin adları açıqlanacaq. Fonddan verilən məlumata görə, hələlik müsabiqə üçün təqdim olunan materiallar az olduğundan onun vaxtının bir qədər uzadılması nəzərdə tutulub. Daha öncə də Xətaiyə həsr olunan bir neçə müsabiqə və sərgi keçirən Fond bunu həm də hökmdar-şair haqqında heç bir televiziya verilişinin təqdim edilməməsilə əlaqələndirir. Müsabiqənin vaxtının uzadılması Şah İsmayıl Xətai Fondunun İdarə Heyətində müzakirə ediləcək.
Fond həm də Xətainin əsərlərinin tərcümə və nəşrini, onun irsinin təbliği yolunda başqa tədbirlər həyata keçirməyi də planlaşdırıb.
LAMİYƏ
Friday, November 14, 2003
سؤزوموز
"على"نين اؤوگوسونده – در نعت "على": جنون و عاشق و حيران٫ "على"دير
ختايى وئبلاگيندان
شاه اسماعيل ختايى
يقين بيل ابجد و بورهان, "على"دير
بيان-ى توحيد و قورآن, "على"دير
محممد مئعراجا وارديغى گئجه
قاپيدا گؤردويو آرسلان, "على"دير
چيخاردى اوزويو, وئردى نيشانه
"حقيقت" گؤردو كيم سوبحان, "على"دير
"حق" ايله قيلدى دوخسان مين كلامى
اوتوز مين سيرر ايله سيردان, "على"دير
چيخاريب يئر اوزوندن گؤيه اول دم
آپاريب گتيره ن رحمان٫ "على"دير
گؤروب يئر اوزره بير گونبد ياسينميش
عجاييب گونبد-ى خضران٫ "على"دير
ايچينده سورولور سيرر-ى حقيقت
قورولموش محشر و ميزان٫ "على"دير
ايره لى يئريييب٫ قاپىنى قاخدى
آنا كيمسن؟ دئيه سوران٫ "على"دير.
دئدى كيم: خاديمم٫ خئيرالنسايام
هم اول دم قاپىنى آچان٫ "على"دير
چو گؤردو قيرخ ارى وار٫ سيرر-ى قودرت
ايچينده سرور-ى مردان٫ "على"دير
ايچرى گيريبن قيلدى محببت
بيرى قيرخ٫ قيرخى بير ياپان٫ "على"دير
عجاييب رمز ايچينده قالدى احمد
بو رمزى گؤستره ن آسان٫ "على"دير
بيرينه چالدى٫ قيرخيندان قان آخدى
هم اول دم نشترى چالان٫ "على"دير
چيخاردى بير اوزوم ساييل دونوندا
الينه خاديمين سونان٫ "على"دير
ازيلدى شربت اولدو٫ ايچدى اونلار
جونون و عاشيق و حئيران٫ "على"دير
چاليندى كف و دست٫ قوپدو سماعى
بولارى مست ائده ن مستان٫ "على"دير
ايچيلدى شربت و ييرتيلدى تولبند
اوزويون گؤسته رن نيشان٫ "على"دير
يوخ ايكن يئر و گؤى٫ عرش ايله كورسو
حقيقت ميزانين قوران٫ "على"دير
بو معنىدن "على" سيرردير٫ يقين بيل!
خواريج گؤزونه سينان٫ "على"دير
بو بيچاره "ختايى"نين پناهى
داواسيز دردلره درمان٫ "على"دير.
شاه ايسماعيل ختائي
دينله يين-گوش كنيد:
1- لامكان يار على (اوخويان-صباحت آق كيراز)
2- بوگون دوست يارالانميش٫ گينه كؤنلوم خوش دئييل (اوخويان- سونگول قارلى)
3- عئشقين ديوانه سى: على اؤولادينا وئرميشم ايقرار (اوخويان-صباحت آق كيراز)
4- مدد ياعلى (اوخويان-اؤزلم اؤزديل)
5- حئيدر حئيدر (اوخويان-عاريف ساغ) wma ٫ mp3
6- حئيدر حئيدر (اوخويان-علىاكبر چيچك)
7- حئيدر حئيدر (انسترومئنتال- عاديل آرسلان)
8- يئتيش يا محممد٫ يئتيش ياعلى (اوخويان- ايبراهيم تاتلى سس)
9- جمالينى رؤيامدا گؤردوم (اوخويان- ايمره سالتيق)
10- بوگون دوست يارالانميش٫ گينه كؤنلوم خوش دئييل (اوخويان-موسا اراوغلو)
11- مدد ياعلى (اوخويان-محمدعلى قارابابا)
12- دورنالار٫ علىنى گؤرمه دينيز مى؟ (اوخويان-محمدعلى قارابابا)
13- قيرخلار سماهى (اوخويان-على اكبر چيچك)
14- گل عليم يولا گئده ليم (اوخويان-لوطفو گول تكين)
15- تورنا سماهى (اوخويان موخليص آخارسو)
16- دوست اوغرونا جانيم قوربان (اوخويان-صباحت آق كيراز)
17- على يار ٫ جان پيره قوربان سماعى
18- مدد سندن مدد٫ سولطانيم على هو!!!
19- عالم اوزونه سالدى ضييا٫ على محممد
20- آينانى توتدوم اوزومه ٫ على گؤروندو گؤزومه
21- نور حاق سماهى (اوخويان-عاريف ساغ)
گئرچه يه هو !!!!
Thursday, November 06, 2003
بيرينجی اولوسلارآراسی شاه ايسماعيل ختايی سمپوزيومو
از وئبلاگ Türkiye Mp3leri
من اول جانباز-ى سربازم، فلک فووقوندادیر داریم،
نئچه حلاج-ى منصورو یوروتدوم ریسمانیمده.
من اول شهباز-ى کوهسارم، باش اگمم قولله-يى قافه،
نئچه عنقا کیمی یاورو اوچوردوم آشیانیمده.
همان آل آرخاسی یئرده جهانین پادشاهیدیر،
ختایی، هپ کئچن سردن، قدم قویان نيشانیمده.
***
اولولوق ایستر ایسن قوللوق ائیله،
آیاق بیر-بیر باسارلار نرديبانه.
جهانی آچدی سولطان حئیدر اوغلو،
ائریشدی غازیلر دورلو مکانه.
بيرينجی اولوسلارآراسی* شاه (اسماعيل) ختايی سمپوزيومو مئهر آيينين ۱۷سيندن ۱۹ونا قدر "حوسئين غازی وقفی Hüseyin Gazi Vakfı" طرفيندن تورکيهنين آنکارا شهرينده حياتا کئچيريلدی. بؤيوک شاعير و دؤولت خاديمی شاه ايسماعيل ختايی (شاه اسماعيل صفوی) سمپوزيومونا قاتيلماق اوچون تورکيه، آذربايجان و ايران عئلم خاديملرينه دعوت گؤندريلميش و بو سمپوزيومدا جمعی ۵۲ معروضه اوخونموشدور .
بيزيم اؤلکهدن ايشتيراک ائدنلردن بعضيلری: دوکتر جواد هيأت، دوکتر محمد تقی امامی، عليرضا صرافی، مير هدايت حصاری، حسين محمدخانی و ائلدار محمدزاده صديق سمپوزيومون آيرينتيلی پروگرامى (آشاغيدا وئريلميشدير(.
بونلارين آراسيندا ديققتی جلب ائدن دوکتر محمدزاده صديقين گنج اوغلو ائلدار محمدزاده صديقين "شاه ايسماعيل قوربانیسیŞah İsmail Kurbanisi" آدلی مقالهسی ايله چيخيش ائتمهسيدير. ائلدار بيگين مقالهسی ايسه شاه ايسماعيل ختايینين ياراتديغی صميمی موحيطده فعالييت گؤسته رن عاشيق قوربانیيه حصر ائديلميشدير. ائلدار بيگ بو سمپوزيوم حاقّقيندا همشهری قزتينده ده نگاهي به سمپوزيوم شاه ختايي در آنكارا-وقف و NGOهاي ديني در تركيه باشليقلی بير مقاله يازميشدير. ائلدار بيگه و بوتون آذربايجان گنجلييينه بوندان داها بؤيوک مووففقيتلر ديلييريک.
عاشيق قوربانی:
مورشيد-ي كاميليم٫ شيخ اوغلو شاهيم
بيرعرضيم وار قوللوغونا شاه منيم
عزيز باشين اوچون اوخو يازيمی
آگاه اول حاليمدان گاه با گاه منيم
قوربانی دئر: بهار اولوب گلر ياز
گؤللرده اوزوشر اؤردک ايله قاز
سريم تولادير، اوزوم پاينداز
يوخدور بوندان غئيری متاعيم منيم
***
منيم پيريم كؤوثر اوسته، ساقیدير
مؤمينلرين يئري، جننت باغیدير
قورباني نين بوگون موشكول چاغیدير
جميع موشكول لري بيتیرن علي(ع)!
شاه ايسماعيل ختايی**:
اوچ گون ایمیش بو دونیانین صفاسی،
صفاسیندان آرتیق اولور جفاسی،
گئرچک ارنلرین عئشقی، هاواسی
بیری قیرخدیر، قیرخی بیردن ساییلیر.
گئرچک عاشیق منزلینده دورورسا،
چيراغ کیمی یانیب شمعی اریرسه،
اکسیکلیيین کندیسینده بیلیرسه،
اول عاجيز اولسا دا، اردن ساییلیر.
*اولوسلارآراسی: ملتلرآراسي، بينالمللی
**شاه اسماعيل ختايی / ديوان، تورکی شعرلر - باکو: آذربايجانين ايران ايله مدنی علاقه جمعيتينين نشرياتی۱۹۴۶.
ŞAH HATAYİ (İSMAİL) SEMPOZYUMU BAŞLIYOR!!
Bilindiği gibi Hüseyin Gazi Vakfı ve Derneği tarafından 2002 yılı içerisinde Alevi-Bektaşi Edebiyatı Sempozyumu gerçekleştirildi. Sempozyum içerisinde Alevi-Bektaşi Edebiyatının tam anlamıyla tanınmasının yolunun tüm cemlerde okunan deyişlerin büyük kısmının ait olduğu Şah Hatayi(İsmail)'nin tanınmasına bağlı olduğu ve bu nedenle Şah Hatayi(İsmail) Sempozyumu'nun gerçekleştirilmesinin büyük bir ihtiyaç olduğu sonucuna varıldı. Bu nedenle Hüseyin Gazi Vakfı tarafından bu yıl 10-11 Ekim 2003 tarihleri arasında Şah Hatayi(İsmail) Sempozyumun yapılmasına karar verilmiştir. Sempozyumla ilgili olarak Türkiye'deki toplam 52 Üniversiteye davet mektubu gönderilmiş olup çok sayıda başvuru içerisinden Seçici Kurul tarafından 52 bildiri sunulmaya değer görülmüştür.
Şah Hatayi(İsmail)'nin önem taşıdığı Azerbaycan ve İranlı bilim adamlarına da davet gönderilmiş olup İran ve Azerbaycanlı bilim adamları da Sempozyumumuza katılacaklardır.
Toplam 52 bildirinin sunulacağı Sempozyum Ankara'da 75. Yıl Salonu Mithatpaşa Caddesi No: 18 adresinde 9-10 Ekim 2003 tarihleri arasında yapılacak olup tüm halkımız davetlidir.
DANIŞMA KURULU
Prof.Dr. Hasan ONAT
Prof.Dr. Mehmet BAYRAKTAR
Prof.Dr.Kamil Veli NERİMANOĞLU
Prof.Dr.Bakir NEBİYEV
Prof.Dr.Cevat HEYET
Prof.Dr.Muhammet Taki İMAMİ
DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr. Fuzuli BAYAT
Yrd.Doç.Dr. Yağmur SAY
Yrd.Doç.Dr. Bilgehan GÖKDAĞ
Piri ER
Ahmet TAŞGIN
Ali YILDIRIM
Gülağ ÖZ
Aydın DURDU
YÜRÜTME KURULU
Cuma KAMAN
Yaşar ELBİSTANLIOĞLU
İsmail ZENGİN
Cemal DEMİKAYA
Cemal MUTLUER
Hasan ERKILIÇ
Sabrı YILMAZ
Yusuf GÜZEL
Satılmış AKYÜZ
1. ULUSLAR ARASI ŞAH HATAİ (ŞAH İSMAİL ) SEMPOZYUMU
9-10 Ekim 2003
ANKARA
9 Ekim 2003 - Perşembe :
09.30 : Açılış Töreni
- Saygı Duruşu ve İstiklal Marşı
- Dia Gösterisi
- Halk Müziği Dinletisi
- Açılış Konuşmaları
- Gülağ Öz (Hüseyin Gazi Vakfı Başkanı)
- Haydar YILMZ (Çankaya Belediye Başkanı)
- Sinan AYGÜN (Ankara Ticaret Odası Başkanı)
- Prof. Dr.Mustafa İSEN (Kültür Bakanlığı Müsteşarı)
10.15-10.30 : Ara
10.30-12.30 : 1. OTURUM
Oturum Başkanları : Prof. Dr. Fikret Türkmen
Prof.Dr. Kamil Veli NERİMANOĞLU
10.30-10.45 : Prof. Dr. Fuzuli BAYAT / Gaziantep Üniversitesi-GAZİANTEP
“Göçebe Oğuzculuk İdeolojisi Bağlamında Şah İsmail Fenomonolojisi”
10.45-11.00 : Prof. Dr. Cevat HEYET / Tahran Üniversitesi- İRAN
“Azerbaycan Türkleri Tarihinde Şah İsmail Hatai”
11.00-11.15 : Prof. Dr. Muhsin MACİT / Gaziantep Üniversitesi-GAZİANTEP
“Dini Mistik Düşüncenin İdeolojik Dönüşüm Bağlamında Şah İsmail’in Şiiri”
11.15-11.30 : Dr. Naci ŞAHİN / Afyon Kocatepe Üniversitesi-AFYON
“Safeviler Döneminin Anadolu Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapısına Etkileri”
11.30-11.45 : Prof. Dr. Aygün ATTAR / Dumlupınar Üniversitesi-KÜTAHYA
“Şah İsmail Hatai’nin Kültürel Mirası”
11.45-12.00 : Prof. Dr. Mir CAFERİ / İsfahan Üniversitesi-İRAN
“Şah Hatai Tasavvuf ve Şiilik ile Olan İlgisi”
12.00-12.15 : Yrd.Doç.Dr.Behzet KARACA /Süleyman Demirel Üniversitesi-ISPARTA
“Osmanlı Devletinde Konar Göçer Zümrelerin (Yörüklerin) Durumu ve Bunların Safevi Devleti İle İlişkileri”
12.15-12.30 : Tartışmalar
12.30-13.30 : Öğle Yemeği
13.30-15.30 : 2.OTURUM
Oturum Başkanları :Prof. Dr. Muhsin MACİT
Prof .Dr. Cevat HEYET
13.30-13.45 : Yrd.Doç.Dr. Emin KIRKIL / Celal Bayar Üniversitesi-MANİSA
“Şah İsmail’in Safevi Devlet Kurumlarında Yapmış Olduğu Düzenlemeler”
13.45-14.00 : Prof.Dr.Muhammed Taki İMAMİ / Tahran Üniversitesi-İRAN
“Ahsen-i Tevarih ve Hulasat-ı Tevarih Adlı İki Esere Bakarak Şah İsmail Zamanında İran ve Osmanlı İlişkileri”
14.00-14.15 : İbrahim BAHADIR / ALMANYA
“Şah İsmail Hatai’nin Balkanlardaki Etkileri”
14.15-14.30 : Vahap VELİ / İRAN
“1. Şah İsmail Zamanından 1. Şah Abbas Hükümetine Kadar Safevilerin Mezhebi Siyaseti”
14.30-14.45 : Metanet Azizgızı ALİYEVA / AZERBAYCAN
“Şah İsmail Hatai Birliktir Muradım”
14.45-15.00 : Dr. Yaşar KALAFAT / ANKARA
“Şahseven Türklerinde Karşılaştırmalı Halk İnançları”
15.00-15.15 :Yrd.Doç.Dr.Hüseyin KAYHAN/ Onsekizmart Üniversitesi-ÇANAKKALE
“Selçuklulardan Safevilere Türkmen Meselesi ve Düşündürdükleri”
15.15-15.30 : Behruz NESİRİ / AZERBAYCAN
“Erdebilli Şeyh Safi’nin Binası”
15.30-15.45 : Tartışmalar
15.45-16.00 : Ara
16.00-18.00 : 3.OTURUM
Oturum Başkanları : Prof. Dr. Fuzuli BAYAT
Ahmet TAŞĞIN
16.00-16.15 : Mir Hidayet HESARİ / İRAN
“Şah İsmail İle Osmanlı Sultanlarının Mektuplaşmaları”
16.15-16.30 : Dr. Halil İbrahim BULUT / Sakarya Üniversitesi
“Şah İsmail Sultan Selim Rekabetinde Ulemanın Rolü: Kemalpaşazade Örneği”
16.30-16.45 : Hüseyin FERHAT / ADANA
“Şah İsmail’in İki Kem Günü”
16.45-17.00 : Doç.Dr. Ahmet GÖKBEL / Cumhuriyet Üniversitesi-SİVAS
“Osmanlı Safevi Münasebetlerinde Varsak Türkmenlerinin Konumu”
17.00-17.15 : Yrd.Doç.Dr. Abdurrahman SİLER / Sütçü İmam Üniversitesi-K.MARAŞ
“Şah İsmail Yavuz Selim Mücadelesinde Amaçlar ve Araçlar”
17.15-17.30 : Yrd.Doç.Dr.Bilgehan GÖKDAĞ / Kırıkkale Üniversitesi-KIRIKKALE
“Selimnamelerde Osmanlı Safevi İlişkileri”
17.30-17.45 : Prof.Dr.Kamil Veli NERİMANOĞLU / AZERBAYCAN
“Şah İsmail Hatai’nin Devlet Dili Politikası”
17.45-18.00 : Ali Rıza SARRAFİ / İRAN
“İran Azerbaycan Alevileri”
18.00-18.30 : Tartışmalar
19.30 : Akşam Yemeği (Ankara Ticaret Odası Başkanı Sn. Sinan AYGÜN Tarafından Verilecektir)
10 Ekim 2003 - Cuma
09.30-12.00 : 4. OTURUM
Oturum Başkanları : Prof. Dr. Aygün ATTAR
Yrd. Doç.Dr. Yağmur SAY
09.30-09.45 : Hamza AKSÜT / MALATYA
“Safevi Türkmen Toplulukları ve Türkiye’deki Emmidaşları”
09.45-10.00 : Eldor Muhammed SADIK / İRAN
“Şah İsmail Kurbanisi”
10.00-10.15 : Prof.Dr. Bekir NEBİYEV / AZERBAYCAN
“Hatai Şiirinin Estetik Yapısı”
10.15-10.30 : Doç.Dr.Kenan Ziya TAŞ / Dicle Üniversitesi-DİYARBAKIR
“Erzincan ve Şah İsmail”
10.30-10.45 : Prof.Dr. Marife HACIYEVA / AZERBAYCAN
“Şah İsmail Hatai ve Pir Sultan Abdal”
10.45-11.00 : Doç.Dr. Hüseyin BUZERİ / Gazi Üniversitesi-ANKARA
“Şah İsmail Hatai ve Onun Eserlerine Bir Bakış”
11.00-11.15 : Doç.Dr. Hüseyin İSMAİLOV AZERBAYCAN
“Göyçe Destanlarında Şah İsmail ”
11.15-11.30 : Yrd.Doç.Dr.Aynur KOÇAK / Dumlupınar Üniversitesi-KÜTAHYA
“Hatai’nin Şiirlerindeki Öğütler Üzerine Düşünceler”
11.30-11.45 : Hüseyin Muhammed HANİ / İRAN
“İran’da Şah İsmail Destanları”
11.45-12.00 : Seyfettin RIZASOY / AZERBAYCAN
“Hatai Şiirinin Folklor Kaynakları”
12.00-12.30 : Tartışmalar
12.30-13.30 : Öğle Yemeği
13.30-15.30 : 5. OTURUM
Oturum Başkanları : Prof.Dr.Hasan ONAT
Yrd.Doç.Dr.Bilgehan GÖKDAĞ
13.30-13.45 : Prof.Dr.Fikret TÜRKMEN / Ege Üniversitesi-İZMİR
“Şah İsmail Hatai’nin Alevi – Bektaşiliği ve Alevi Bektaşi Şairler Üzerindeki Etkileri”
13.45-14.00 : Ağaverdi HALİL / AZERBAYCAN
“Hatai Şiirinin Arştipleri”
14.00-14.15 : Yrd.Doç.Dr. Behiye KÖKSEL / Gaziantep Üniversitesi-GAZİANTEP
“Hikaye Kahramanı Şah İsmail”
14.15-14.30 : Prof.Dr.Oktay EFENDİ / AZERBAYCAN
“Şah İsmail ile İlgili Bazı Yanlış Bilgilendirmelere Dair”
14.30-14.45 : Yrd.Doç.Dr.Ali EROL / Ege Üniversitesi-İZMİR
“Azerbaycan Şiir Dilinin Gelişmesinde Hatai’nin Oynadığı Rol”
14.45-15.00 : Yrd.Doç.Dr.Mehmet TEMİZKAN / Ege Üniversitesi-İZMİR
“Hatai’nin Tevhitleri Üzerine Bir Değerlendirme”
15.00-15.15 : M.Sabri KOZ / ISTANBUL
“Belli Mahlaslar Üzerinde Şiir Söyleme Geleneği ve Türkiye’de Yazılan Alev – Bektaşi Cönklerindeki Hatai Mahlaslı Şiirler”
15.15-15.30 : Yrd.Doç.Dr. Doğan KAYA / Cumhuriyet Üniversitesi-SİVAS
“Sivas Kaynaklı Cönklerde Şah Hatai”
15.30-16.00 : Tartışmalar
16.00-16.15 : Ara
16.15-18.00 : 6. OTURUM
Oturum Başkanları : Doç. Dr. Ahmet GÖKBEL
Yrd.Doç. Doğan KAYA
16.15-16.30 : Doç. Dr.Mehmet Saffet SARIKAYA/Süleyman Demirel Üniversitesi-ISPARTA
“Şah İsmail Hatai’nin Şiirlerinde Hz. Ali”
16.30-16.45 : Başak Burcu TEKİN / Erciyes Üniversitesi-KAYSERİ
“16. Yüzyıl Araolan Tasvirli Miraç Sahnelerinin Resimlenmesinde Şah İsmail Hatai Şiirlerinin Etkisi”
16.45-17.00 : Filiz Nurhan ÖLMEZ / Süleyman Demirel Üniversitesi-ISPARTA
“Safavi Dönemi Halı Sanatı”
17.00-17.15 : Ahmet TAŞĞIN / Ankara Üniversitesi-ANKARA
“Hatai’den Günümüze Anadolu Aleviliğinde Farklılaşma”
17.15-17.30 : Melih DUYGULU / Boğaziçi Üniversitesi-İSTANBUL
“Anadolu Aşık Müziği Geleneğinde Hatai Mahlasıyla Edebi ve Müzikal Repertuar”
17.30-17.45 : Ali YILDIRIM / ANKARA
“Anadolu Alevi Cemlerinde Şah Hatai’nin Yeri – Miraçlama”
17.45-18.00 : Piri ER /ANKARA
“Hatai’nin Şiirlerinde ve Sözlü Gelenekten Derlemelerle Anadolu Alevi Bektaşi Geleneğinde Ölmeden Önce Ölmek Kavramı”
18.00-18.15: Prof.Dr.Ebulfez AMANOĞLU / NAHCİVAN-AZERBAYCAN
“Şah Hatai Şiirinde Hacı Bektaş Veli Etkileri(Dört Kapı Kırk Makam)”
18.15-18.30: Nezaket HÜSEYİNOVA /AZARBEYCAN
“Şah İsmail Hatai Yardımcılığında Folklor Numuneleri”
18.30.-19.00 : Tartışmalar
19.00-19.30 : Değerlendirme
20.00 Akşam Yemeği, (Çankaya Belediye Başkanı Sayın Haydar YILMAZ tarafından verilecektir.)
11 Ekim 2003-Cumartesi
Gezi Programı
Friday, October 31, 2003
İSMAİL
'İki hükümdar bir dünyaya sığmaz!''
İslâm heterodoksisi üzerine önemli çalışmalarıyla tanınan Reha Çamuroğlu'nun ilk romanı İsmail, her ikisi de Türk olan iki büyük hükümdar Sünnî Yavuz Sultan Selim ile safevî Şah İsmail'in mücadelesinde, Şah İsmail tarafında yaşanan iktidar, tahakküm, tasavvuf arasındaki çelişkileri anlatıyor.
İsmail, Reha Çamuroğlu, Om Yayınevi, İst. 1999, 307 s., ISBN 975-6827-01-7
DİLÂVER DEMİRAĞ
Kitabınız âdeta paradokslardan, çelişkilerden oluşuyor. En büyük çelişki ya da paradoks ise iktidar. Şah İsmail'in nezdinde bu açıkça görülüyor. İnsanın ister istemez aklına geliyor: siz bu kitabı iktidarın açmazlarını, olumsuzluklarını, çelişkilerini sergilemek için mi yazdınız?
Tam da böyle. Benim derdim sadece belli bir dönemde 15. yüzyıl sonları 16. yüzyılın başlarında belli tarihsel koşullarda Şah İsmail'in açmazlarını ya da hayatını anlatmak değildi. Bir yanıyla buydu elbette, ama onun altında yatan daha derin bir dert, insanların zihinsel ya da fiziksel, sosyal, siyasal bütün düzeylerde iktidarla ilişkileri ve iktidara ilişkin yanılsamalarıyla uğraşmaktı. Dolayısıyla bu yer yer meselâ benim belli tiplerimi sadece birer kalıp olarak tanımlamamı ya da kurmamı getirdi. Çünkü onlar bir yandan meselâ Muhammet Bey idiler, Emir Zekeriya idiler; ama, bir yandan da iktidar oyunundaki süre giden rollerinin taşıyıcısı kalıplardı. Adları değişik olabilirdi, kişilikleri yer yer değişik olabilirdi. Ama o rolü oynayış tarzları tarihi ve zamanı aşan bir özellik gösteriyordu. Derdim oydu tabiî.
İsmail'i okurken, Bakunin'in, 'İktidara sahip oldunuz mu, o sizi sahiplenir, bırakmaz' sözü zihnimde sürekli yankılandı. Romanı yazarken sizin kafanızda da böyle bir yankılanma var mıydı?
Tabiî bu, kavramlara ilişkin titizlik gerektiren bir nokta. İktidarın her türüne karşı olmak, iktidara kategorik olarak karşı olunmak gibi bir düşüncem yok. Tahakkümün her türüne karşı olmak, kategorik olarak tahakküme karşı olmak gibi bir düşüncem ve inancım var. Bu ikisini ayırmak gerekiyor. Ama iktidar, yaptırtma iktidarına dönüştüğünde zaten zorunlu olarak tahakküm rolü oynamaya başlıyor. Şimdi bu haliyle tabiî iktidar tekelinin böyle bir karakteri var. İktidar tekeli insanların diledikleri, istedikleri gibi kullanacakları basit bir alet değildir. Ben iktidarı kullanırken, iktidar da onları kullanır; çünkü, kendine özgü tarihsel biçimlenişi, işleyişi, zorunlulukları, içinden çıkılamaz fasit daireleri vardır. İsmail'in düştüğü açmazlar, fasit dairelerden biridir. İktidar sahibinin düştüğü açmazlardan biridir bu. Belki de bu dairelerden kurtulmanın yolu iktidarı herkese yaymaktır. Sanırım iktidara kategorik olarak karşı olmadığımı, ama belli biçimlerine karşı olduğumu anlatmak için yeterli bu.
Romanın bana verdiği mesajlardan biri de hakikat meselesi. İsmail olsun Yavuz Sultan Selim olsun tek doğrunun kendileri olduğunu düşünüyorlar. Kendi doğrularından yola çıkarak bu doğruya uygun olmayanları ortadan kaldırıyorlar. Sanki doğrunun tekeline sahip olmak, kendiliğinden bir tahakküme yol açıyor gibi, sizce de öyle mi?
Tabiî, zaten dünyaya tahakkümcü paradigmadan bakmak öncelikle maddî koşulların, ekonomik vaziyetlerin ya da üretim ilişkilerinin bize dayattığı bir şey değil. Bu alanda böyle bir determinizmi reddettiğimi ben Babailer'i yazdığımda ortaya koymuştum. Burada böyle bir determinizm yok; insanlar kendi kültürlerini kendileri yaratırlar, kollektif olarak yaratırlar ve bu kültürü kollektif olarak değiştirebilirler, normlarını, kurallarını. Burada şunu görüyoruz ortodoksi yani doğru yolculuk; 'benim yolum doğru diğerleri yanlış', ya da 'aklın yolu birdir' gibi sık sık kullanılan yaklaşımlar, tahakkümcü zihniyetin en temel yaklaşımlarıdır. Çünkü, Nasrettin Hoca'nın ayağını bastığı yer gibi kendi bulunduğu yeri dünyanın merkezi saymaktadır. Ve böyle olunca, diğer fikirler, bu ana fikre yani kendilerince ana fikir olana ilişkileri oranında, ilişkilerinin tarzınca anlam kazanmakta ve genellikle de bir yanlışlar skalasının içine oturmaktadırlar. Yanlıştır ama, çok yanlışları vardır, az yanlışları vardır gibi. Bu Yavuz Selim'de de İsmail'de de kaçınılmaz olarak görülen bir şey. Bu nedenle aslında iki hükümdar bir dünyaya sığmaz. Yalnızca İsmail'in mektuplaşmalarına bakılınca ikisinin de kendisini 'mehdî' olarak gördüğünü farkederiz. Yanlış olarak zannedilir ki, sırf İsmail kendini 'mehdî' olarak görmüştür, Yavuz'da böyle bir anlayış yoktur. Oysa Hoca Saadettin Efendi'nin Tac'ül Tevarih'inde Yavuz'un İsmail'e yazdığı mektuplara bakılırsa, net bir şekilde görülecektir ki, Yavuz kendini 'sahib-i zaman' olarak adlandırmaktadır. Yavuz öyle bir kültürün içinde yaşamaktadır ki, 'sahib-i zaman' kavramının ne anlama geldiğini çok iyi bilir ve Osmanlı padişahları rastgele mektup yazdırmazlar. Kavramları, kelimeleri çok yerinde kullanarak, çok titiz bir şekilde yazdırırlar mektuplarını ve belgelerini. Yavuz da çok iyi bilir ki, 'sahib-i zaman', 'mehdî' demektir. 'Zamanın İskender'iyim' der Yavuz. İskender, Kur'ân'da Zülkarneyn olarak geçen ve iki boynuzlu biri doğuya, biri batıya bakan ve İslâm'da da mitolojik bir kahraman düzeyine varan bir figürdür. İskender ile Mehdi arasında çok yakın ilişki vardır. İkisi de karşısındakini 'deccal' olarak görmektedir. Ve tabiî ki, mehdinin yanlış yolda olabileceğini akıllarına bile getirmemektedirler.
Hangi politik ideal olursa olsun 'Ben kendi doğruluğumdan eminim' düşüncesiyle varolduğunu düşünürsek, hakikatin göreli olduğunu düşünen özgürlükçü politika açısından bir problem doğmuyor mu? Yani kendi doğruluğuna tam inanmadan politika yapmanın mümkün olmadığı bir zeminde politik bir mücadele yapmak...
Bu politikayı nasıl tasarladığına ve tanımladığına bağlı.
Bookchin'ci anlamda politikadan söz ederek soruyorum.
Dünyada parlamenter demokrasinin, temsilî demokrasilerin yeterince demokratik olmadıklarının tartışıldığı bir dönem yaşıyoruz. Ve bu dönemde genel olarak politikayı modernizmin ve modernizmin ilk dönemlerinin tarzlarıyla, üslûplarıyla yürütüyoruz. Türkiye'de şu anlaşılmalı; politikacının 'bilmiyorum, belki olabilir' demesi politikacı için yolu tıkayan değil, yolu açan bir şey olması mümkün. Son emeklilik yaşı meselesinde de gördük, bir politikacı şunu söyleyebilirdi: 'Bu konular işçilerle konuşulmadan üzerinde görüş beyan edilecek konular değildir' diyebilirdi. Türkiye'de bunu kimse demedi, çünkü her politikacı sadece bizim öze ilişkin sorunlarımız olmadığını, biçime ilişkin de sorunlarımız olduğunu ortaya koyar. Genelde politikacı en geniş anlamda alsak dahi biçimsel olarak en özgürlükçü olanımıza dahi sinmiş birşeydir bu. 'Ben bilirimciliğin'; biraz daha 'bilemeyebilirim', 'belki, olabilir', 'başkaları benden daha iyi bilebilir' üslûbunu ele alması gerekiyor. Bütün partilerin programları var ve bu programlar, ciddi, ayrıntılı programlar. Ama bu politikaların kaçı üzerlerine yazıldığı alanların temsilcileriyle konuşularak yazılmıştır. Partilerin kaçı çiftçilerle ziraat politikalarını tartışmıştır. Hangi parti işçilerle çalışma hayatına ilişkin programları tartışmıştır.
İsmail'e bakınca bunun daha fazla olduğunu görüyoruz aslında. Bir sahne vardır. Cüneyd'in halifelerini gördüğü sahne. Cafer Cüneyd'in halifelerine bakar, 'burada bir tarikat yok', der. Burada halifeler ve şeyh oturmuyor, burada bir hükümdar ve vezirleri oturuyor âdeta. Çünkü her bir halife bir boydandır. Birisi Dulkadırlıdır, birisi Ustacaludur, birisi Tekelüdür. Yani bu anlamda parlamenter demokrasiden daha temsil edicidir.
Bu kişilerin bir bölümü tarihî kişilikler, tarihin bir bölümünde yaşamışlar. Diğer yandan başka kişilikler de var. Bunların bir bölümü olumlu, bir bölümü ise olumsuz. Peki, romandaki tüm karakterler tarihteki bir kişiye tekabül ediyor mu?
Tarihte olmayan bir kişi var kitapta, Tekelü Haydar. Varolmayan tek kişi odur. Diğer kişiliklerin hepsi, tabiî bütün zaman ve kişilik özellikleriyle değil, ama bir şekilde varlar. Kurmaca yanları olmadığı anlamına gelmiyor bu. Ama hepsi var. Tarihte olmayan tek kişi olan Tekelü Haydar'ın sırrına da okur varsın. Kimdir Tekelü Haydar, gider gelir, birden ortaya çıkar, kaybolur...
Romandaki kişiliklerin her biri belli duruşları simgeliyor. Örneğin Yavuz ve İsmail iktidar ve iktidarın kendisinden doğan açmazları simgeliyor; buna karşılık Tekelü ve Necm iktidarın açmazlarını gören bilge kişilikler. Meselâ Necm daha çok aklı temsil eden kişi iken, Tekelü daha manevî bir kişilik. Buna karşılık Emir Zekeriya ise iktidar rasyonalitesi şeklinde ortaya çıkıyor. Romanı yazarken sizin gönlünüz bu kişiliklerden hangisine sıcak durdu ya da bunlardan hangisine torpil geçtiniz?
Hiç böyle bir şey yapmadım. Bu soruyu sormanız da böyle bir şey yapmadığımı gösteriyor. Romandaki kişiliklere eşit uzaklıkta durduğumu ve hepsinin de biraz ben olduğumu düşünüyorum. Hatta bunların hepsinin benim de çelişkilerim olduğunu düşünüyorum. Onların çelişkilerini çözmüş bir noktadan baktığım iddiasında değilim. Yani, onların çelişkilerinin çözümü kafamda var da ben söylemiyorum, okura buldurmak istiyorum gibi bir hikâye yok burada. Onların tüm çelişkileri benim için de geçerli. İnsanlığın çelişkilerle uğraştığı ve uğraşmaya da devam edeceği kanısındayım. Yalnız çelişkileri bilerek, tanıyarak uğraşmak başka bir şeydir; bilmeyerek, tanımayarak uğraşmak başka bir şeydir. Şunu söyleyebilirim: ne İsmail'e, ne Tekelü Haydar'a, ne Necm'e daha yakın değilim; kendimi hiçbirine de daha uzak hissetmiyorum.
Romanda bazı kişilikler zayıf kalmış gibi görünüyor. Meselâ, Taclı Begüm ile Taclı Hanım... Oysa bu iki karakter aşkın anlamlı simgeleri, ki aşk meselesi de üzerine kafa yorulmuş biçimde var romanda. İktidarı simgeleyen kişilikler gayet net, baskın ve üzerinde hayli uğraşılmış kişilikler. Ama aşkı simgelediğini düşündüğümüz iki kişilik çok geri plânda bırakılmış. Belki romanın akışından, belki romanın ana sorunsalını işleme kaygısından, ama sonuçta zayıf kişilikler. Neden?
Şunu görmek gerekiyor. Romanın ana konusu iktidar ve iktidar çevresindeki ilişkiler bütünü. Bunun rolü var elbette. Aslında yakından bakılırsa, iktidar ana temasını koyduğun bir yerde aşk da bu temanın bir tamamlayıcısı ya da figürüne dönüşebiliyor. Bunda şu yok. Bir yerde saf bir aşk var ve öbür tarafta bir iktidar oyunu var. Böyle bir şey yok. Çünkü iktidar oyunu oynanıyorsa, bunda aşk ta iktidar oyununun bir parçası haline gelebiliyor. Dolayısıyla bu ana tema varken bu yan temanın bu ölçüde yer almasının benim kurgumu bozmadığını düşünüyorum. İsmail'in hayatında da beşerî aşkın ancak gerektiğinde kaçılıp sığınılacak bir liman olduğunu hissediyorum. Bu en azından Çaldıran'a kadar böyle. Çaldıran'dan sonra İsmail'in dengelerinde büyük bir değişiklik ortaya çıktığını Hataî'nin Delhi'de ortaya çıktığını görmek lazım.
Tam da bu noktada, Gülizar figürü acaba Taclı Hanım'la Taclı Begüm'ü mü temsil ediyor?
Hayır. Tekeli Haydar kurmaca bir kişilik diye cevap vermiştim. Gülizar'da tarihsel bir kişilik değil, bu nedenle romanın genel kurgusu içinde Şah İsmail ve Gülizar destanları kurgu dışı kaldı.
Romanda üzerinde yeterince durulmayan bir unsur da dinî duruşlar gibi görünüyor. Günümüzde hâlâ tam anlamıyla çözümlenmeyen Batınîlik olgusu. Tarihte bir kırılma noktası olan Osmanlı-Safevî mücadelesinde, her iki taraf için de bir uygarlık tezi var, her iki devletin de iddiaları var, varolma ve güçlenme mücadelesi var. Bunlar tamam, ama bir de ideoloji mücadelesi var. Osmanlı ile Safevîlerin mücadelesinde iki farklı din okunuşu mücadele ediyor. Romanda bunun yeterince deşilmemiş olması bir eksiklik değil mi?
Bunun deşilmediği görüşüne pek katılmıyorum. Cüneyd ve Haydar zamanı, İsmail'dekinden daha fazla deşilmiştir. Çünkü o zaman o ideolojik dünyanın temelleri atılmıştır. İsmail ise daha çok uygulamaya yönelmek durumundadır. Burada Cüneyd ve Haydar'da bu tartışmalar geçmiştir; İsmail daha çok ortaya çıkmaya başlamış, bütün temel unsurları ortaya konmuş bir ideolojinin, bir zihniyetin uygulayıcısıdır. Ama romanda bu zihniyet farklarının temel unsurları vurgulanmıştır. Tekkede başlayan tartışmaları ele alalım. Trablus, Şam ve Kum Şiî fakihleriyle aralarındaki farka, Bektaşîlerle aralarındaki farklara kadar bunun üzerinde durulmuştur. Her zaman iktidar mücadelesi ideolojik çerçevelere bağlı olarak gelişmez. Bazen iktidarın kendisi bu ideolojik mücadelelerden, izlenen fikirlerden daha önemli hale gelir. Ve izlenen fikirler iktidara uzaklık ve yakınlıklarına bağlı olarak deformasyona uğrar. Bir fikir ne kadar değerli olursa olsun, iktidar saplantısına düşmüş bir hükümdar için iktidara götürecek bir araca dönüşemiyorsa, ya yok edilir, ya unutulur, ya deformasyona tâbi tutulur. Burada da bunu görüyoruz.
Keza bir yüzyıl hatta 50 yıl sonra, İran'da Safevî Devletinin kızılbaşlara karşı büyük mücadelelere giriştiğini ve kızılbaşlar arası iç savaş görüyoruz. Fikirler böyle kırılma noktalarında çok önemli rol oynarlar. Ama kırılma noktalarından statükolar yaratıldığında ise aynı hızla unutulmaya yüz tutarlar. Ben bu fikrî geri plâna değindiğimi düşünüyorum, ama önemi ölçüsünde. Çünkü bu iktidar oyununda tek rolü fikirler oynamadılar, ideolojiler ya da farklı dinî duruşlar oynamadılar. Bu farklı dinsel duruşların hükümdarların elinde iktidarı hediye edip etmeyeceği konusundaki vaatkârlıklarına göre biçimlendiğini gördük.
Alevîler bugüne kadar hep muhalefetteydiler, mazlum konumundaydılar. Hiç iktidar olmadılar, oysa Şah İsmail'de Alevî inancının temel nosyonlarından en azından önemli bir boyutunu taşıyan Safevîler iktidar olunca bir anda tahakkümer dedikleri yorum şekliyle aynı konuma düşüyorlar. Acaba Alevîler iktidar olsalardı, şu an sahip oldukları esnekliğe, nisbeten özgürlükçü bir duruşa sahip olurlar mıydı? Yoksa onlar da Safevîler gibi mazlumken, zalim konumuna düşebilirler miydi?
Bu konuda kitap boyunca, hiçbir muğlâklığa sürüklenmedim. Bir kere Alevîler sadece Safevîler döneminde iktidar olmadılar. Safevîlerden 250 yıl önce Mısır'da Fatımîler bir anlamda Alevî devletiydi. Ve camilerden ezan 'Aliyyü'l-Veliyullah' ekiyle birlikte okunurdu. Bugüne doğru gelirsek, Suriye'de bir Alevî iktidarı var, üstelik nüfusun çok az bir bölümünü oluşturur, sosyal olarak. Bundan önce Nefes dergisinde 'Diktatörün Alevîsi, Sünnîsi olmaz!' diye yazmıştım, Hafız Esat üzerine. Burada benim kişisel konumum gayet net. Fakat birşeyi görmek gerekiyor. Sünnî mezhep tanımlanırken, 'ehl-i sünnet ve'l-cemaat' denir, yani sünnete ve cemaata uyanlar... Oysa Şiîlikte bir slogan vardır, 'Doğruyu yapmak istiyorsan cemaatin tersine git!' diye. Alevîlikte ve Şiîlikte cemaat doğruyu bulma noktasında bir referans noktası değildir. Cemaat doğruyu arayışta kendinden feyz alacağın bir bütün değildir. Dolayısıyla zihniyet olarak Alevîliğin daha özgürlükçü olduğunu düşünüyorum. Alevîliğin iktidar olma ve onu sürdürme konusundaki başarısı bununla sıkı sıkıya ilişkilidir. Fatimîler dedik, buna Büveyhoğulları da eklenebilir, bunların hepsi yıkılmıştır. Hepsi Sünnî devletlerin ömürlerine göre kısa ömürlere sahip olmuşlardır. Dinsel akidelerle sıkı ilişkili bir durumdur. Meselâ Şiîlikte şöyle bir kural yoktur; 'Emir sahibi namaz kıldığı sürece ona itaat et!' Ama Sünnîliğin bir çok kollarında bu kural vardır. Dolayısıyla kendi dinsel zeminleri çoğu zaman kendi iktidarlarının tartışmalı ve kısa sürede yıkılan iktidarlar olmasını doğurmuştur. İktidar etmek konusunda Alevîlerin beceriksizlikleri, zihniyetlerindeki özgürlükçülükten kaynaklanır, diye düşünüyorum. Onların iktidardaki tavırlarının Sünnîlerden hiç farklı olmayacağını kabul ederim. Bu konuda bir avukatlık yapmak gibi bir niyetim yok. Ama niyet olarak heterodoks zihniyet yapısının ortodoks zihniyet yapısından kat kat daha özgürlükçü öğe barındırdığını düşünüyorum.
'Canavarın gözleri'
Tarih kimilerine göre bir sosyal bilim, kimilerine göre ise bir efsane. Ancak her halükârda tarih için, 'yenenlerin tarihi' denebilir mi?
İsmail, bu anlamda farklı bir tarih denemesi. Yazar Reha Çamuroğlu, edebiyat dilinin avantajlarından yararlanarak tarihi farklı bir okuma çabasına girişmiş. Yakındoğunun geçmişi bakımından bir kırılma noktası sayılabilecek Safevî-Osmanlı mücadelesine resmî tarihin dışında bir bakış İsmail. Ancak İsmail'i asıl önemli kılan iktidarın ya da daha doğru bir kavramlaştırma ile siyasal iktidarın açmazları konusunda bizi uyarması. İsmail, iktidara sahip olunamayacağını, iktidarı bir kez sahiplendiğinizde iktidarın sizi kendi kuralları doğrultusunda yöneteceğini bizzatihî Şah İsmail'in kişiliğinde ortaya koyuyor.
İsmail, en basit okumayla Safevî tarikatının giderek bir hanedana ve devlete dönüşümünün ve Çaldıran'da Yavuz karşısında yaşadığı yenilgi sonrası bu devletin hızla sona doğru yolculuğa başlamasının hikâyesi.
Yazar hiç kuşkusuz sadece tarihsel bakımdan önemli bir kişiliğin hikâyesini anlatmıyor. Bir kez zorbalığa giriştiniz mi, en soylu amaçlara dahi sahip olsanız sonuçta sizin de bir zorbaya dönüşebileceğinizi göstermek istiyor. Nitekim Şah İsmail başlangıçta hayli anlamlı sayılabilecek bir amaçtan, zulmü ortadan kaldırmak amacından yola çıkıyor; ancak zulme karşı mücadele verirken onun araçlarıyla savaştığından sonuçta kendisi de zulmün bir parçası haline geliyor.
Romanda bu mesajlar kendini karakterler aracılığıyla açığa vuruyor.
İsmail, Emir Zekeriya, Muhammed Bey gibi karakterler iktidarı simgeliyor, ancak bu karakterlerin kendileri de farklı duruşlara sahip. Meselâ İsmail, şahsında dünyevî ve uhrevî iktidarları toplayan yalın bir güç; siyasal iktidar İsmail'in şahsında cisimleşiyor. Ancak İsmail aynı zamanda iktidarın kişinin niyetlerine göre yönetebileceği basit bir alet olmayacağını içine düştüğü açmazlarla gösteriyor. Güce sahipmiş göründüğü anda bile güç İsmail'e değil siyasal iktidar aygıtına ait.
Emir Zekeriya iktidar aklını simgeliyor ve İsmail'e sık sık iktidarın zorunluluklarının ne olduğunu hatırlatıyor.
Muhammed Bey ise savaş makinesi. Gilles Deluze'nin bir yaylada anlattığı göçebelere özgü hızın oluşturduğu savaş makinesi.
Bu üçlü iktidar oyununda baş aktörler. Buna karşın Necm ve Tekelü Haydar ise tam karşı kutupta yer alıyor.
Necm intellekt anlamında ele alacağımız nesnel aklın simgesi. Şah İsmail'in nezdinde oluşan araçsal akılcılığa karşı metafizik temellerinden kopmamış gerçek bir akılcı.
Tekelü Haydar ise tam bir derviş ve bilgeliğin sembolü. Bu arada Tekelü Haydar'ın tarihsel değil, mitolojik bir kişiliğe tekabül eden heterodoks tasavvufun meşhur mitolojik figürlerinden biri olduğu yolunda bir ipucu da verelim.
Kitapta en az yer bulan kahramanlar aşkın sembolleri olan Taclı Begüm ile Taclı Hanım. Burada da insanoğlunun aşk karşısında duyduğu en yaman çelişki olan tekeşlilik noktasına ilişkin ufak bir değini var. İsmail geleneksel aşkta dile getirilen eş ruhunu arıyor ve dişide tamamlanmak istiyor. Ancak güç yanına Taclı Begüm, dişiye özgü sükûnet, saf güzellik gibi yanlarına ise Taclı Hanım tekabül ettiği için Şah İsmail ancak bu iki dişide tamamlanabiliyor.
Kitapta tasavvufa özgü gerçekleri Cafer simgeliyor. Nitekim basit bir tarikatten bir devlete dönüşüm süreci en çok Cafer'i kaygılandırıyor. Ve Cafer bu durumu hiç birzaman içine sindiremiyor. Bunu da en güzel alegorik bir ifadeyle 'canavarın gözlere oturması' ifadesiyle anlatıyor.
İsmail sıradan bir tarihî roman değil, içinde felsefe de var, dinler tarihi de, antropoloji, siyasal ve sosyal çözümlemeler de. Ama en önemli mesajı, eğer mutlak iyilik peşine düşerseniz, diyalektik olarak mutlak kötülüğe yol açarsınız. Çünkü hayat iyi ile kötünün diyalektik dönüşümlerinden oluşan bir denge hali....
Tuesday, September 09, 2003
Barışa semah dönenler yücelir
باريشا سماه دؤننلر اوجالار
İstanbul Haber Servisi - Radyo Barış'ın 10. yıl kutlamaları kapsamında düzenlenen ''Barışa Semah Dönenler'' etkinliği Zeytinburnu Abdi İpekçi Spor Salonu'nda yapıldı. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Almanya'da Alevilere ilişkin söylediği sözler salonu dolduranlardan büyük tepki gördü.
Abdi İpekçi Spor Salonu'nda gerçekleştirilen ''Barışa Semah Dönenler'' etkinliğinde 2003 yılı Toplumsal Barış Ödülü, Şişli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül tarafından gazetemiz imtiyaz sahibi İlhan Selçuk'a verildi.
Konuşmasında savaşa destek verenleri eleştiren Selçuk şunları söyledi: ''Semaha dönenler yücelir, ama savaşa dönenleri iyi tespit etmek gerekir. Alın teri tuzludur. Gözyaşı acıdır. Ve bunlar bir okyanus olup emperyalistler bu okyanusta boğulacaktır.'' Mustafa Sarıgül de ''Bugünlerde barışı konuşmaya ihtiyacımız var. Irk, dil, kültür ve mezhep farkı gözetmeden barış içinde yaşamalıyız'' diye konuştu. Etkinlikte ''Yüzyılın Ozanı'' ödülü ise Âşık Mahzuni Şerif'e verildi. Ödülü Mahzuni Şerif adına oğlu Ali Mahzuni aldı.
Töreni sunan Sadık Gürbüz, Başbakan Erdoğan'ın Aleviler ve cemevleri ile ilgili Almanya'da söylediği sözleri anımsatarak ''Sizi yok sayıyorlar. Sizi yok sayanları siz de yok sayın'' deyince salonu dolduran 20 bin kişi ayağa kalkarak başbakanı yuhaladı. Alevi ve Bektaşi inancında 7 ulu ozan olarak kabul edilen Hatayi, Yemini, Pir Sultan, Fuzuli, Kul Himmet, Virani, Nesimi'nin yaptırılan büstleri salonda törenle açıldı. Bu ozanların kısa biyografileri okunduktan sonra şiirlerinden örnekler sunuldu. Aralarında Ali Ekber Çiçek, Fatoş Can, Arif Sağ, Erdal Erzincan, Gülcihan Koç, Emrah Mahzuni, Mustafa Özarslan'ın da bulunduğu çok sayıda sanatçının türküleriyle renk kattığı etkinlik, semah gösterileriyle sona erdi.
Cumhuriyet 8.9.2003
Monday, September 08, 2003
سؤزوموز
از وئبلاگ افشار
حاجى بكتاش ولى خراسانى٫ آبداللار٫ خوراسان ارنلرى و خويلولار
"حاجى بكتاش ولى نيشابورى" (١٢٧٠-١٢٠٩) داعى باطنى٫ قديس٫ فيلسوف٫ ولى و انسانگراى بزرگ. "حاجى بكتاش" از توركان نيشابور خراسان است و طريقت علوى (غلات شيعه) "بكتاشيه" منتسب به وى بوده و در اطراف شخصيت وى تشكل پيدا كرده است. "خونكار حاجى بكتاش" از نخستين مشوقان و اشاعه دهندگان زبان و ادبيات تركى در آسياى صغير است. به باور تركان علوى (قزلباش و بكتاشى)٫ "حاجى بكتاش ولى" و "شاه اسماعيل ختايى" دو پير-رهبر تركى مىباشند كه در راه تاسيس اتحاد تركان اوغوز غربى مجاهدت نموده اند.
--------------------------------
از جمله برخوردهاى "مولانا جلال الدين رومى" با جريانات آذرى ديدار و تماس وى با "حاجى بكتاش ولى خراسانى" است. "حاجى بكتاش" به احتمال بسيار با "مولانا" در ارتباط بوده و هر دو به يقين از يكديگر خبردار بوده اند. ("حاجى بكتاش" با دو شخصيت تاريخساز ترك آذرى ديگر٫ "اخى ائورن خويى" (متوفى به سال 1260) و "بابا الياس خراسانى" (متوفى در نيمه دوم قرن سيزده ميلادى) نيز در آسياى صغير ملاقات نموده است.) [1] اين هم از ولايت نامه كه شرح حال "حاجى بكتاش" را باز مىگويد و هم از مناقب العارفين كه ترجمه حال "مولانا" را مىدهد به سهولت بدست مى آيد. "مولانا" و "حاجى بكتاش" هر دو خراسانى بوده ("مولانا" از بلخ٫ "حاجى بكتاش" از نيشابور) و هر دو طريقت مولويه و بكتاشيه كه پس از وفات ايشان و بنام ايشان در آسياى صغير پديدار شده در اطراف تركيت و خراسانيت تشكل پيدا نموده است.[2] نيز هر دو در اتمسفر فرهنگى همسانى تربيت شده٫ در تاريخ كمابيش يكسانى به آسياى صغير– آناتولى مهاجرت نموده و هر دو انسان را به عنوان پديده اى مقدس پذيرفته و آنرا با كلام و اشعار خويش تقديس نموده اند. از اشعار منسوب به "حاجى بكتاش ولى خراسانى" است:
ايسسىليك اوددادير٫ ساجدا دئييلدير.
درويشليك خيرقه ده٫ تاجدا دئيلدير.
هر نه آختاريرسان٫ اينساندا آرا!
قودوسدا٫ مككه ده٫ حاجدا دئييلدير!!.[3]
"مولانا" عالمى بزرگ٫ حكيمى انديشمند٫ شاعرى داهى و شوريده است. مردمى بودن وى ناشى از انديشه هاى انسانى فرادينى وى است. در ديگر سو "حاجى بكتاش" -بنا به ترجمه ى نثرى و شعرى مقالات وى كه اصل آن عربى است و به زمان ما نرسيده است- شيخى بالغ و جا افتاده است. سبب رغبت مردم به "حاجى بكتاش" و سپس گسترش بكتاشيه در ميان خلق٫ ناشى از سادگى آموزه هاى وى است. "مولانا" داراى قابليت وفق دادن عقايد باطنى با مراسم ظاهرى است. در حاليكه آنگونه كه از مقالات و نيز از مناقبى كه در سنت مولويه و بكتاشيه موجود است٫ "حاجى بكتاش" باطنىاى تمام عيار بوده است.
"طريقت بكتاشيه" امروزى كه بانى حقيقى آن ولى –پير ترك آذرى "آبدال موسى"[4] اهل خوى آذربايجان است٫ بعدها با جذب مذهب – دين آذربايجانى "حروفيه" كه پايه گذار-پيغامبر آن آذربايجانى ديگرى "فضل الله نعيمى تبريزى استرآبادى" است٫ به يكى از سكتهاى اساسى مذهب علوى (غلات شيعه) معاصر تبديل شده است[5] ("فضل الله" به جرم ديگرانديشى و الحاد به وضع فجيعى به قتل رسيده و طرفدارانش در آذربايجان و ايران قتل عام شده اند). همچنين امروزه در "طريقت مولويه" در مقابل شاخه اصلى مولويه كه "ولدىليك" ناميده مىشود٫ شاخه اى فرعى مشهور به "شمسىليك" و منسوب به "شمس تبريزى" وجود دارد.
"شمس تبريزى" كه مدتى در شهر ارزروم[6] در ناحيه آذرى تركيه امروزى به آموزگارى نيز مشغول بوده٫ منسوب به طريقت پيش علوى (غلات شيعه) ملامتى-قلندرى-حيدرى است. عمده اين طريقت بعدها در زمره جريان آبدالان در سه شاخه امروزى مذهب علوى (غلات شيعه) يعنى قزلباشى٫ بكتاشى و مولوى مستحيل شده است. آبدالان روم (اوروم آبداللارى) كه مهر خود را بر امر تشكل هويت و فرهنگ تركى آسياى صغير و جنوب غربى اروپا زده اند٫ عمدتا درويشان و غازيان توركمان- تورك آذرى (آذربايجانى و خراسانى) بودند كه در قرون 11-13 از آذربايجان و خراسان با نام "خراسان ارنلرى" و "خويلولار" و... به آناتولى روى آورده اند. اين توركمانان (تركان آذرى) كه از پيشگامانشان "سارى سالتوق" (از خراسان)٫ "بابا الياس" (از خراسان)٫ "آبدال موسى" (از خوى)٫ "گئييكلى بابا" (از خوى)٫ "شيخ بوزاغى" (از مرند)٫ "حاجى بكتاش" (از خراسان) اند در فتح ممالك بيزانس در آناتولى و بالكان بدست تركان و گسترش اسلام در اين نواحى پيشگام بوده و اشتراك داشته اند. در برخى از روايات تركى چنين گفته مىشود (به اختصار): "پس از مدتى بيگهاى قايى دريافتند كه دولت سلاطين سلجوق در آناتولى دولت سايه اى بيش نيست. انجمن كرده و به اوتمان غازى (عثمان غازى) چنين گفتند: تو از نسل قايىخان هستى٫ قايىخان از بيگهاى اوغوز است. بنا وصيت گون خان طبق سنن اوغوزى مقام خانى (خاقانى) مىبايست كه در نسل قايى ادامه يابد. تو شايسته خانى هستى٫ تو را خان بشناسيم. در كنگره پير اخيان٫ اخى ائوره ن٫ پير بكتاشيان حاجى بكتاش ولى و پدر زن عثمان غازى شيخ ادبالى نيز حضور داشتند. بيگهاى اوغوز در حضور عثمان غازى سوگند خوردند و به شرفش قدحهاى پر از قيميز (شراب ملى ترك) بلند كرده و فرياد كشيدند: آب حيات٫ صحت٫ عافيت و پادشاهيت مبارك باد! حاجى بكتاش ولى سرپوش نمدين خراسانى را بر سر عثمان غازى نهاد و اخى ائوره ن شمشير بر كمر او بست. پس از فرمان سلجوق خوانده شد٫ در مقابل اوتاغ (اطاق) نه توغ (طوق) برافراشته شد. همه اين مراسم طبق رسومات اوغوزى انجام گرفت و بدين صورت عثمان غازى بنيادگذار دولت عثمانى گشت...."
اين زمره غلات ترك بعدها در مذهب غالى-باطنى علوى قزلباشى مستحيل شده و تمام آبدالان نيز به حركت رنسانس تركى قزلباش صفوى پيوسته اند. خروج "شاه اسماعيل" از جنگلهاى گيلان و حركت وى به سوى اردبيل و از آنجا به ارزينجان [7] براى تشكيل اولين قورولتاى توركمان [8] به توصيه "دده آبدال بيگ" (از طائفه تركان ذولقدر-دولقادارها) از خواص مريدان "حيدر" بوده است.
"مولانا" خود را از آبدالان شمرده است. "شاه اسماعيل" نيز مىگويد:
ختايى يم٫ بير حالام٫ اليف اوستونده دالام.
صوفىيم طريقتده٫ حقيقتده آبدالام.
امروزه بخشى از علويان (على اللهيان ترك-قزلباشان غالى) آذربايجان (كه به خطا به شكل "اهل حق" نيز ذكر مىگردند) در محور اورميه-سلماس-خوى[9] -قاراعين-ماكو همچنان "آبدال بيگ"ها ناميده مىشوند.
شاخه فرعى شمسىليك موليه در اصل ادامه جريان آبدالان مذكور مىباشد كه با بكتاشيه و مولويه امتزاج كرده است. اين گروه آشكارا غالى ترك باطنى (علوى)٫ داراى كتابى بنام "ديوان صغير"اند كه حاوى اشعارى منتسب به "مولانا" كه برخى نيز به تركى [10]است مىباشد .
جريان اخوت كه "اخى ترك حسام الدين چلبى" نيز بدان منسوب است٫ بعدها اساسا در مذهب علوى (سكتهاى قزلباشيه و نيز بكتاشيه) استحاله يافته بخشهاى مسلح آن (غازيان و آلپ ارنلر) نيز به تشكيلات نظامى عثمانى "يئنى چئرى" و حركت "قزلباش" تركان صفوى پيوسته است. بعدها زمره اخيان همراه با باجيان و غازيان و آبدالان همگى در ميان نخستين گروههاى پيوسته به قزلباشان بوده اند. غازيان به همراه آلپ ارنلر شاخه "سيفى" ويا مسلح "اهل فتوت" (اخيان) را تشكيل مىداده اند. قزلباشان بيشتر تركان پيرو آيين فتوت بوده اند. [11].
با آنكه بكتاشيه كه پيشتر مذهب-دين آذربايجانى حروفيه را در خود جذب كرده بود٫ زمانى در آذربايجان نيز شايع بوده است٫ با تاسيس و پيدايش مذهب قزلباشى توسط "شاه اسماعيل ختايى" عمده بكتاشيان آذربايجان و ديگر تركهاى ايران جذب اين حركت شده اند. بخشى از اين ها همان گروه تركان قزلباش علوى (غلات شيعه ترك) مىباشند كه امروزه در ايران و آذربايجان يكى از نامهاى عمومىشان (و البته به خطا) اهل حق مىباشد. امروزه پيروان اين طريقت علوى تركى خراسانى-آذربايجانى-آناتولى در خاورميانه و اروپا از عراق و تركيه تا آلبانى و بوسنى پخش شده اند. همه ساله در كشور تركيه به تاريخ ١٥-١٨ آگوست٫ در سولوجا قارا هؤيوك٫ نوشهير٫ مراسم-فستيوال عظيمى بنام "حاجى بكتاش شنليكلرى" برگزار مىشود.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - موسس جريان پيش علوى اخوت-فتوت (از غلات شيعه) در آناتولى يعنى تشكيلات "اخيان روم" (برادران-قارداشلار) انديشمند آذرى "شيخ نصيرالدين محمود خويى" است. وى كه ملقب به "اخى ائوره ن" است اهل شهر خوى آذربايجان مىباشد كه در عصر سلاجقه روم به آسياى صغير مهاجرت نموده است. همسر وى "فاطما باجى" نيز موسس تشكيلات "باجيان روم" (خواهران) در اين ديار است. علاوه بر "شمس تبريزى" كه با اخيان –اهل فتوت در پيوند بوده است٫ خود "مولانا" نيز در مثنوى كرارا فتيان را مخاطب قرار داده است. نام اخيان و شخص "اخى ائورن خويى" همچنين در ماجراى شهادت "شمس الدين تبريزى" نيز به ميان كشيده شده است. امروزه به پاس اخى "ائورن خويى" و تشكيلات صنفى اخىليك همه ساله در كشور تركيه مراسمى بنام "اخىليك كولتور هفته سى و اصناف بايرامى" در شهر قيرشهير به تاريخ ١٣-٨ اكتبر برگزار مىشود.
[2] - خراسان: بسيارى از بنيانهاى فرهنگ تركى-آذربايجانى بلاواسطه در ارتباط با خراسانند. تاريخ تركى ادبى ايران٫ آذربايجان و تركيه٫ با اشعار شعراى خراسان آغاز مىشود. نخستين محصولات ادبى تركى آذرى و تركى تركيه نيز توسط تركهاى خراسان كه به غرب مهاجرت كرده بودند آفريده شده است. چنانكه موسس زبان شعرى تركى آذرى٫ صوفى حروفى "حسن اوغلو اسفرائنى" (قرن 14) و موسس زبان شعرى تركى آناتولى "خواجه دخانى" هر دو از تركان خراسان بوده و در آنجا ظرافت و زيبايىهاى زبان تركى را آموخته اند. در دوران معاصر در ايران همچنينن خراسان در خارج از آذربايجان پيشگام تدريس زبان تركى در مدارس بوده است. ياد آورى مىشود بزرگترين استاد-بخشى موسيقى مردمى ترك٫ فارابى زمان "حاج قربان سليمانى" نيز از تركان خراسان است.
[3]- حرارت در آتش است٫ نه در ساج
درويشى نه با خرقه ميسر است نه با تاج.
به دنبال هر چه هستى٫ آنرا در انسان جستجو كن٫
كه در قدس٫ در مكه و حج نتوانى بدست آوردش.
[4] - "آبدال موسى خويلو" عارفى است كه از سوى علويان (تركان غلات شيعى) قزلباش و بكتاشى محترم شمرده شده حتى تقديس مىشود. وى كه بنا به روايتى نوه پسر عموى "حاجى بكتاش ولى" بنام "حيدر آتا" مىباشد٫ در فتح بورسا پايتخت بعدى آل عثمان شركت داشته و در تاسيس تشكيلات نظامى عثمانى يئنى چئرى (ينى چرى) نيز نقشى اساسى ايفا نموده است. از او اثرى بنام "نصيحت نامه" در دست است. مزار وى در تككه كؤى شهر بورسا است. همه ساله در تركيه فستيوالى به نام "آبدال موسى شنليكلرى" و به گراميداشت اين شخصيت آذربايجانى در آلمالى٫ تككه كؤى٫ آنتاليا به تاريخ ١٠- ٩ ژوئن برگزار مىشود.
[5] - بسيارى از مشاهير ترك و آذربايجانى از آن جمله نخستين شاعر تركى سراى ايران و آذربايجان "حسن اوغلوى اسفراينى"٫ نيز "عمادالدين نسيمى شيروانى" از اعاظم ادبيات جهان ترك -كه در حلب به جرم ارتداد و دگرانديشى به وضع فجيعى به قتل رسيده است- از حروفيان و "محمد فضولى بغدادى" -كه شكسپير ادبيات دنياى تركى شمرده مىشود- منسوب به بكتاشيان بوده اند.
[6] ارزروم: شهرى در ناحيه معروف به آذربايجان تركيه است. اين ناحيه كه در شرق تركيه قرار دارد در تاريخ زبان و فرهنگ تركى بويژه آذربايجان از اهميت فوق العاده اى برخوردار است. "ارزروملو مصطفى ضرير" از نخستين نثرنويسان و پركارترين شعراى تركى آذرى قرن سيزده- چهاردهم ميلادى متولد ارزروم مىباشد. محل وقوع و آفرينش داستانهاى "دده قورقود" كه از شاهكارهاى ادبى و فولكلوريك جهانى بشمار مىآيد و نيز داستان حماسى و عشقى "كوراوغلو" كه محصول تركان قزلباش (علوى-غلات شيعه) مىباشد هم عمدتا اين ناحيه است. بسيارى از خاندانها و دولتهاى تركهاى آذرى مانند قاراقويونلو و آغ قويونلو اصلا از تركان آذرى (توركمان) اين نواحى بوده اند. (با اينهمه طوائف بنيانگذار سه دولت تركى بعدى حاكم بر ايران يعنى صفوى٫ افشار و قاجارها اصلا از قزلباشان تركيه مركزى-سوريه شمالى بوده اند). اين ناحيه پس از شكست قزلباشان در كارزار چالدران ضميمه خاك عثمانى شده است. دول تركى حاكم بر ايران مانند قاجارها كه خود از قزلباشان تركيه اى مركزى اند٫ هميشه در اين شهر آذرى داراى كنسولگرى بوده اند.
[7] - ارزينجان: شهرى در ناحيه آذرى تركيه است كه به زمان مولوى تحت حاكميت "فخرالدين بهرام شاه" از خاندان ترك منگى جك مىبود. خانواده "مولانا" به روايتى يك تا سه سال در اين شهر آذرى اقامت نموده اند. در بعضى منابع تاريخى مانند مجمع البلدان (ياقوت حموى٫ جغرافيانويس روم تبار عرب٫ 1266) شهر ارزينجان حد غربى آذربايجان شمرده مىشود: "حد آذربايجان من بردعه مشرقا٫ الى ارزينجان مغربا": حد آذربايجان از بردعه در مشرق كشيده مىشود تا ارزينجان در مغرب. امروزه نيز در برخى منابع تركيه اى و غير آن به اين بخش٫ آذربايجان تركيه ويا آذربايجان غربى گفته مىشود.
[8] - دومين قورولتاى توركمان به سركردگى "شاه اسماعيل صفوى" در شهر "سيواس" منعقد شده است. اين شهر در تاريخ تركى آذربايجانى از اهميت فوق العاده اى برخوردار است. بنيانگذار شعر تصوفى در ادبيات ديوانى تركى آذرى و نيز تركى استانبولى "قاضى برهان الدين" در شهر سيواس دولتى مستقل به نام خويش تاسيس كرده بود. دولت وى نمونه اولين دولتهاى تركان آذرى در آسياى صغير و در خارج خاك آذربايجان است. "قاضى برهان الدين" كه منسوب به طائفه سالور بوده است در جنگ با دولت ديگر تركى آذرى آغ قويونلوها كشته شده است. همچنين "پير سلطان آبدال" از بزرگترين شاعران مردمى و از قهرمانان اسطوره اى خلق تركيه نيز متولد روستاى باناز "سيواس" فوق الذكر بوده و اصلا از شهر "خوى" آذربايجان جنوبى است. امروزه همه ساله در كشور تركيه مراسم و فستيوال عظيمى در بزرگداشت "پير سلطان آبدال" اين عاشق-شورشگر ترك آذربايجانى الاصل بنام "پير سولطان آبدال شنليكلرى" در سيواس٫ ييلديز ائلى٫ باناز كؤيو و به تاريخ ١٣-١٢ ژوئن برگزار مىشود.
[9] - خوى: از اولين شهرهاى تركى شده آذربايجان است و بدين سبب در متن تاريخى سلجوقى بنام تركستان ايران ناميده شده است. "حمدالله مستوفى" در نزهت القلوب در باره خوى مىگويد: مردمش سفيد چهره و ختاى نژاد و خوب صورتند و بدين سبب خوى را تركستان ايران خوانند. خوى علاوه بر آذربايجان در تاريخ تركيه نيز از اهميت استثنائى برخوردار است. بسيارى از جريانات فكرى و فرهنگى تاريخى كه مهر خود را در شكل گيرى هويت ملى خلق ترك (تركيه) زده اند بلاواسطه با نام شهر خوى پيوسته اند. اين شهر پايگاه ارتشهاى تركى براى تهاجم به بيزانس و فتح آسياى صغير توسط تركان بوده است. "آلب ارسلان" در سال 1701 خوى را مركز تجمع سپاهيان ترك براى حمله به بيزانس-روم (تركيه امروزى) قرار داده بود. موسس طريقت بكتاشى "آبدال موسى" و بانى جريان اخوت در آسياى صغير "اخى ائوره ن" هر دو از شهر آذربايجان خوى برخاسته اند. "پير سلطان آبدال" شاعر و قهرمان خلقى-ملى تركيه٫ "جهانشاه قاراقويونلو" شاه زنديق -شاعر علوى قرن ١٥ نيز اهل خوى اند ("جهان شاه" در گؤى مسجيد تبريز كه خود آنرا ساخته بود مدفون است). مزار "شمس تبريز" نيز به روايتى در خوى قرار دارد. زمره "جاولاقلار" از قزلباشان بلاواسطه با خوى در ارتباط است. جلخ و جولق نوعى از پشميه بافته بود كه مردم فقير و درويش و قلندران مىپوشيده اند و جولقى و جولخى به معنى قلندر شال پوش آمده است. جاولاقىليك از نخستين تشكيلات قلندريه بوده و در قرن 13 در خوى آذربايجان ايجاد شده است. اين جريان بعدها توسط حيدرىليك تعقيب شده است. ياد آورى مىشود كه در تاريخ لكسيوگرافى تركى آذرى اولين لغت منظوم بدين زبان (تحفه حسام) توسط "حسام خويى" نگاشته شده است.
[10] - بواقع طريقت وحدت وجودى "مولويه" معاصر و اركان آن نيز آشكارا خارج از دايره اسلام اورتدوكس مىباشد. امروزه مولويه٫ به همراه بكتاشيه (در بالكان) و قزلباشيه (ميان تركان) و نصيريه (ميان اعراب) و اهل حق (ميان اكراد) تحت نام عمومى علوى در مقابل اسلام اورتودوكس (سنى و شيعى و زيدى) نمايندگان اسلام هترودوكس در آسياى صغير٫ مزوپوتاميا (ماوراءالنهر) و شبه جزيره بالكان مىباشند. از اشعار شاخه شمسىليك اين گروه است:
تا صورت پيوند جهان بود٫ على بود٫
تا نقش زمين بود و زمان بود على بود٫
سر دو جهان جمله ز پيدا و ز ز پنهان
٫ شمس الحق تبريز كه بنمود على بود.
مولانا خود مىگويد (تجلى يكى از امهات باورهاى غلات شيعى-قزلباشان ترك است):
مرا در همه عالم يا الهى٫
تجلى جمال شمس دين ده!
[11]- اين جريان (فتوت) مهر خود را بر فرهنگ تركى-آذربايجانى زده است. پديده "قوچولار" (لوطيان) و ورزش "زورخانه" تنها دو گستره آن به شمار مىآيند.
گئرچه يه هو!!!
Sunday, August 24, 2003
بؤيوک دؤولت خاديمي
ز.ابراهيموف
آذربايجانلي شاه ايسماعيل صفوي اؤز دؤورونون بؤيوك و مودريك خاديمي، ماهير سركرده سي اولموشدور. اونون قوردوغو صفويلر دؤولتي آذربايجانين و ايرانين تاريخينده چوخ موهوم و ماراقلي دؤورلردن بيريسيني تشكيل ائدير. شاه ايسماعيلين باشچيليق ائتدييي صفويلر دؤولتي زاماني آذربايجانين و ايرانين سياسي- ايجتماعي و مدني- معنوي حياتي جوشغون سورعتله ترققي ائتمه يه باشلاميشدي. صفويلر دؤولتينه قده ر آذربايجاندا و ايراندا مركزلشميش واحيد بير دؤولت يوخ ايدي. بو زامان حؤكم سوره ن دره بىليك، پراكنده ليك نتيجه سينده آذربايجاندا و ايراندا بير نئچه حؤكمدارليق وار ايدي. بونلارين ايچريسينده آز چوخ قوووتلي اولاني آغ قويونلو دؤولتي ايدي. بو دؤولت آذربايجان اراضيسينين خئيلي حيصصه سيني، جنوب ويلايتلريني احاطه ائديردي. ايرانين دا بير چوخ ويلايتلري آغ قويونلو دؤولتينين تركيبينه داخيل ايدي. آذربايجانين شيماليندا شيروانشاهلارين دربندي سولاله سينين باشچيليق ايتدييي شيروان دؤولتي مووجود ايدي. بوندان باشقا اؤلكه ده كيچيك بير دؤولت- اردبيل حؤكمدارليغي دا وار ايدي. بو دؤولته آذربايجانين صفويلر قبيله سيندن اولان شئيخلر باشچيليق ائديرديلر. گؤستريلن بو دؤولتلرله ياناشي اولاراق آذربايجاندا و ايرانين جنوب شرقينده بير چوخ كيچيك فئودال حؤكمدارليقلاري دا وار ايدي. لاكين بو دؤولتلر و حؤكمدارليقلار آراسيندا مؤحكم بير ايتتيفاق يوخ ايدي. طبيعيدير كى، بوتون بونلار، دره بىلييين و پراكنده لىيين حؤكم سورمه سي و مركزلشميش واحيد بير دؤولتين اولماماسي اؤلكه نين سياسي، ايقتيصادي و مدني حياتينين ترققيسينه اولدوقجا منفي تاثير يئتيريردي، اونون ايستيقلالييتي و خاريجي باسقينلاردان قورونماسي اوچون جيددي تهلوكه تؤره ديردي، آيري آيري فئوداللار و حؤكمدارلار آراسيندا تئز تئز باش وئرن موحاريبه لر اؤلكه نين تخريباتينا٫ زحمتكش اهالينين وار يوخوندان چيخماسينا سبب اولوردو. شوبهه سيز، بئله بير وضعيييت اوزون موددت داوام ائده بيلمزدي. آذربايجانين ايقتيصادي و مدني- معنوي جهتدن سورعتله ترققي ائتمه سينه اولان حياتي ائحتيياج، اجنبي باسقينلاردان مودافيعه اولونماق منافئعي مركزلشميش واحيد بير دؤولتين عمله گلمه سي ضرورتيني قارشييا قويموشدو. ماحال و ويلايتلرين واحيد بير دؤولتده بيرلشمه سيني و فئوداللار آراسيندا آردي كسيلمه دن دوام ائدن ويران ائديجي موحاريبه لره سون قويولماسيني طلب ائدنلرين سايي آذربايجاندا گئتديكجه آرتيردي. قارل مارقس اورتا عصرلرده بو و يا ديگر اؤلكه لرينين اهاليسي ايچريسينده موحاريبه لره سون قويولماسيني طلب ائدن عونصورلرين گئتديكجه آرتديغيني گؤستره رك يازميشدي: "بو عونصورلر هر شئيدن اوول ايسته ييرلر كى، آردي آراسي كسيلمه ين و هدر قانلار تؤكولمه سينه سبب اولان موحاريبه لره سون قويولسون، خاريجي دوشمنلر اؤلكه يه سوخولموش اولدوغو حاللاردا دا فاصيله سيز داخيلي موحاريبه لر گئتمه سينه سبب اولان فئودال چكيشمه لري آرادان قالديريلسين و اؤلكه نين داييم معناسيز بير صورتده ويران ائديلمه سينه نهايت وئريلسين".
باشقا اؤلكه لرده اولدوغو كيمي، آذربايجاندا دا او زامان اهالينين اساس كوتله سيني تشكيل ائدن و داغيديجي موحاريبه لردن ان چوخ ضرر چكن اكينچيلر، خيردا تورپاق صاحيبلري و شهرين صنعتكار تاجير طبقه لري ايچريسينده بئله بير آرزو يارانيب گئنيشلنيردي. محض بو طبقه لر اؤلكه نين سياسي جهتدن بيرلشيب واحيد و مركزلشميش بير دؤولت داخيلينده تشكيل اولونماسينين قيزغين طرفداري ايديلر. آذربايجاندا فئودال پراكنده لييين آرادان گؤتورولوب واحيد بير دؤولتين ياراديلماسيني طلب ائدن اكينچي اهالينين و شهر طبقه لرينين منافئعيني مودافيعه ائدن صفويلر نسلي اولموشدور. بو نسلدن اولان شئيخلر طرفيندن باشچيليق ائديلن اردبيل حؤكمدارليغي 15-نجي عصرين اورتالارينا ياخين خئيلي قوووه لنه رك آذربايجاني اؤز حاكيميييتي آلتيندا بيرلشديرمك اوغروندا موباريزه يه باشلاميشدي. موباريزه نين ايلك دؤورونده بير سيرا مووففقييت سيزليكلره باخماياراق، صفويلرين باشچيليق ائتدييي قيزيلباش حركاتي گئتديكجه گئنيشلنير، يئني يئني اهالي طبقه لريني احاطه ائديردي. آغ قويونلو دؤولتي ايسه 15-نجي عصرين سونلارينا ياخين خئيلي ضعيفلشميشدي. بوندان علاوه، بو دؤولت حاكيملرينين دؤزولمز سياستيندن چوخ ناراضي اولان آذربايجان خلق كوتله لرينين صفويلر نسلينه بسله دييي حوسن-ى رغبت گئتديكجه آرتير و قوووتلنيردي. ايسماعيل صفوينين سياسي موباريزه مئيدانينا قدم قويماسي ايله بو حركات داها سورعتله گئنيشلنمه يه باشلادي. آتاسي حئيدر و قارداشي سولطانعلي، شيروانشاهلارا و آغ قويونلولارا قارشي موباريزه ده تلف اولدوقدان سونرا، 14-15 ياشلي ايسماعيل قيزيلباش حركاتينا باشچيليق ائدير و شيعه ليك بايراغي آلتيندا آذربايجانين واحيد بير دؤولت داخيلينده بيرلشمه سي اوغروندا قيزغين موباريزه يه گيريشير. گنج ايسماعيل، آذربايجاني بيرلشديرمك اوغروندا فعالييته باشلاديغي لاپ ايلك گؤنلردن بئله خلق كوتله لرينين يئنيلمز و بؤيوك بير قوووه ايله گئنيشله نن ايجتماعي و سياسي شيروانشاهلارا قارشي موباريزه دن باشلانير. ايسماعيل صفوي ايلك ضربه ني شيروانشاهلارا اينديرمه يي قراره آلير. او 1500-نجي ايلده يئددي مين نفرليك بير دسته ايله شيروانا حربي سفره چيخير. گولوستان قلعه سينين ياخينليغيندا جباني آدلي يئرده ووروشما باش وئرير. بو ووروشمادا ايسماعيلين كيچيك دسته سي شيروانشاه فرروخ يسارين 26مين نفرليك قوشونونو مغلوب ائدير، شيروانشاهين اؤزو ايسه بو ووروشمادا هلاك اولور. بو غلبه نتيجه سينده دئمك اولار كى، شيروان ماحالينين تورپاغي، شاماخي و باكى شهرلري ايله بيرليكده، شاه ايسماعيلين ايختييارينا كئچير. سونرا ايسماعيل صفوي شيرواندان جنوبه حركت ائدير و آغ قويونلو پاديشاهي الوند ايله موباريزه آپارمالي اولور، چونكى او زامان الوند آذربايجانين موهوم بير حيصصه سيني، اونون جنوب ويلايتلريني و ناخيجواني اؤز الينده ساخلاييردي و عئين زاماندا الوند قيزيلباشلارا قارشي موحاريبه يه حاضيرلاشيردي. بو مقصد اوچون او بؤيوك بير قوووه توپلاميشدي.
ايسماعيل صفوي ايله الوند ميزا آراسيندا ووروشما 1501-نجي ايلده شرور ياخينليغيندا باش وئردي. ايسماعيل صفوي بو ووروشمادا يئنه آز بير قوووه ايله آغ قويونلو پاديشاهينين بؤيوك بير اوردوسونو دارماداغين ائدير. گنج سركرده ايسماعيل شرور موحاريبه سينده اؤز دسته سينين قاباق سيرالاريندا چارپيشاراق بؤيوك رشادت و ايگيدليك گؤستريردي. بو باره ده ايران تاريخچيسي خوندمير بئله يازير: ((شاه ايگيدلري بو ووروشمادا چوخ قوچاقليق گؤسترديلر. الوندين30 مينه قدر قوشونو ايسماعيلين 7 مين نفرليك دسته سينين هوجومو قارشيسيندا تاب گتيره بيلمه ييب تماميله مغلوب اولدو. شاهين اؤزو ايسه قيلينجيني سيييره رك شئر كيمي دوشمن اوزرينه جومدو، ساغا و سولا ضربه اينديريب آغ قويونلولاري يارپاق كيمي دوغراماغا باشلادي. او، بير چوخلاريني آتدان يئره سره رك ظفر بايراغيني ديككلتميش اولدو)) شرور موحاريبه سينده كي پارلاق غلبه ياخين شرق اؤلكه لرينده ايسماعيل صفوييه بؤيوك بير شؤهرت قازانديردي. جباني و شرور موحاريبه لرينين نتيجه سينده آذربايجانين شيروان، قاراباغ، ناخجيوان ويلايتلري و جنوب حيصصه سي، دئمك اولار كى، بوتون آذربايجان، شومالي ارمنستان ايسماعيل صفوينين الينه كئچدي. ايسماعيل اؤز قيزيلباشچي دسته سي ايله آذربايجان تورپاغيندان كئچركن يئرلي اهالي كوتله لري اونو بؤيوك راضيليق حيسسي و سئوينجله قارشيلايير و قيزيلباشلارين طرفينه كئچيرديلر. ايسماعيل قيسسا بيرموددت عرضينده بوتون آذربايجان ويلايتلريني اله كئچيرديكدن سونرا، صفوي دؤولتيني قورور، 1501- نجي ايلده او، طنطنه ايله تبريزه داخيل اولور، 1502-نجي ايلده اؤزونو بوتون اؤلكه نين پاديشاهي ائعلان ائدير، تبريزي صفوي دؤولتينين پايتختينه چئويرير. شاه ايسماعيلين تبريز شهريني صفوي دؤولتينين پايتختي ائتمه سي هئچ ده تصادوفي دئييلدي، چونكو تبريز شهري او زامان آذربايجان خلقينين معنوي حياتينين اساس اوجاغي، سياسي بيرليك آرزوسو و جهدلرينين باشليجا مركزي ايدي. تبريز بوتون قاباق آسيا كاروان تيجارتينين ايري مركزي و كاروان تيجارت يوللارينين آيريجيندا دوران موهوم بير منطقه اولموشدو. تبريز اؤزونون مؤحتشم كاشانه لري، گؤزه ل، طمطراقلي عيمارتلري، شؤهرت قازانميش مدرسه لري، مشهور اولان رصدخاناسي ايله دونيانين بؤيوك و ايزديحاملي شهرلريندن بيري حئساب اولونوردو. 1502-نجي ابلده شاه ايسماعيل اؤزونو تكجه آذربايجانين دئييل، ايرانين دا پاديشاهي ائعلان ائتميشدي. ايسماعيلين بو حركتي، يعني اؤزونو ايرانين دا پاديشاهي ائعلان ائتمه سي او زامان مووجود اولان تاريخي شراييطله سيخ صورتده علاقه دار ايدي. نظره آلماق لازيمدير كى، 15-16-نجي عصرلرده قيزيلباش حركاتي تكجه اؤز وطني اولان آذربايجان چرچيوه سينده قالماياراق، بوتون ياخين شرقده، بيرينجي نؤوبه ده قونشو ايراندا خئيلي ياييلميشدي. عراقدا كيچيك آسيادا و خوصوصيله ايراندا شاه ايسماعيلين اون مينلرله طرفداري وار ايدي. ايران مملكتينين شهر اهاليسي و كندلي كوتله لري قيزيلباش حركاتينا آزادليق حركاتي، اونون باشچيسي شاه ايسماعيله ايسه اؤز خلاصكاري كيمي باخيرديلار، اونا بؤيوك اوميد بسله ييرديلر. بونا گؤره ده شاه ايسماعيل تكجه آذربايجاني اؤز حاكيمييتي آلتيندا بيرلشديرمكله كيفايتلنه بيلمزدي. او، ايران اهاليسيني آغ قويونلولارين ظولم و اذييتيندن قورتارمالي، اؤز صفوي دؤولتينين سرحدلريني گئنيشلنديرمكله غربدن و شرقدن اونون تهلوكه سيزليييني تامين ائتمه لي ايدي. بو مقصدله شاه ايسماعيل 1502-نجي ايلده ايران ويلايتلرينه سفره چيخدي. شاه ايسماعيل، صفوي دؤولتيني دوشمنجه سينه قارشيلايان، ايرانين خئيلي حيصصه سيني الينه كئچيريب جماعتينه چوخ ظولم ائدن آغ قويونلو سولطان مراد ايله موباريزه يه باشلادي. بو ووروشما 1503-نجو ايلده همدانين ياخينليغيندا باش وئردي. ايسماعيل صفوي و اونون سركرده لري بو ووروشمادا بؤيوك حربي مهارت گؤستره رك، سولطان مورادين قات- قات اوستون اولان قونشولاريني دارماداغين ائتديلر.
1507-نجي ايلده سولطان موراد شاه ايسماعيل دؤولتينين اوزرينه يئنيدن هوجوما باشلادي. لاكين او، بو دفعه ده شاه ايسماعيل طرفيندن مغلوب ائديلدي و شاه ايسماعيل ايرانين مركزي ويلايتلرينه طرف حركت ائتدي. مشهور تاريخچي ايسكندر مونشينين دئدييينه گؤره قيزيلباش قوشونلاري ايرانين مركزي ويلايتلرينه داخيل اولدوقدا يئرلي اهالي اونلاري بير خلاصكار كيمي دوز و چوركله قارشيلاييردي. 1508-نجي ايلده خوراساندان باشقا ايرانين بوتون ويلايتلري قيزيلباشلارين الينه كئچيب صفويلر دؤولتينه ايلحاق ائديلير. 1506-نجي ايلدن باشلاميش 1510-نجي ايله قدر شاه ايسماعيل كوردستانا وعراقا بير نئچه دفعه حربي سفر دوزلده رك، ديياربكر، بغداد و بيتليس شهرلريني اله كئچيرميشدي. بوندان باشقا، اورتا آسيا طرفيندن ايرانا تز- تز باسقين ائديب بؤيوك تخريباتا و سويغونچولوغا سبب اولان شئيباني خانلاريني ايسماعيل صفوي 1510-نجي ايلده ازه رك توركوستانين بير حيصصه سيني اؤز حاكيمييتي آلتينا آلميشدي. بو باره ده آذربايجانين مشهور تاريخچيسي عباسقولو آقا باكيخانوف بئله قئيد ائدير: ((شاه ايسماعيل نووبه ايله ديياربكري، هر ايكي عراقي، فارسيستاني، خوراساني و توركوستانين بير حيصصه سني اله كئچيرديكدن سونرا تبريزه قاييتدي)) قارل مارقس اؤز ((خرونولوژي يازيلار)) يندا شاه ايسماعيلين سركرده ليك مهارتينه بئله قييمت وئرير: ((او اؤز حؤكمرانليغين 14 ايلي عرضينده 14 اؤلكه ني الينه كئچيردي)) . . . فيرانسيز تاريخچيسي هومه ر شاه ايسماعيلين سركرده ليك فعالييتي حققينده بئله دييير: ((او، آرتيق 14 ايلدير كى، چارپيشير، هميشه غاليب گليردي. شاه ايسماعيل بو موددتده 14 دؤولتي مغلوب ائتميشدير)). شاه ايسماعيل صفوي اؤزونون مودريك سياستي، سركرده ليك مهارتي و خلقيميزين غئيرتي سايه سينده قيسسا بير موددت عرضينده آذربايجاندا و ايراندا اولان آيري- آيري حؤكمدارلاري آرادان قالديريب هرات ايله ديياربكر، بغداد ايله دربند آراسينداكي يئرلري احاطه ائدن قودرتلي بير دؤولت ياراتميشدي.
16-نجي عصرده صفوي دؤولتينين ياخين شرقده ان بؤيوك رقيبي توركييه سولطانليغي ايدي. بو زامان توركييه سولطانليغي ان قوووتلي حربي- فئودال دؤولت حساب اولونوردو. توركييه سولطانليغي، 15-نجي عصرين آخيرلارينا ياخين بالقان ياريم آداسيني اله كئچيريب آويستئريا وماجاريستانا، آراليق دنيزي ساحيللرينه و قارا دنيزين شيمالينا سوخولابيلميشدي. غربده كي مووففقييتلردن مست اولموش توركييه سولطانليغي شرقده بابيليستانا سوخولاراق قافقازي، آذربايجاني، ايراني، ميصري و عربيستاني اؤز حاكيمييتي آلتينا آلماق و بو اؤلكه لردن كئچن كاروان تيجارت يوللاريني اله كئچيرمك نييتينه دوشموشدو. ديگر طرفدن صفوي دؤولتينين عمله گلمه سي، اونون ياخين شرقده كي مووففقييتلري توركييه سولطانليغيني برك ناراحت ائدير و تشويشه ساليردي. قيزيلباش حركاتينين كيچيك آسييايا سيرايت ائتمه سي ده عوثمانلي سولطانليغيني آز ناراحت ائتميردي. اودوركي، حدسيز درجه ده حاكيمييت پرستلييي، رحمسيزليك و موستبيدلييي ايله مشهور اولان سولطان سليم 1512-نجي ايلده توركييه ده حاكيمييت باشينا كئچديكدن سونرا صفويلرله اوللرده باغلانميش صولح موعاهيده سيني پوزور و صفوي دؤولتينه قارشي موباريزه يه باشلايير. سولطان سليم ايسلامييتي مودافيعه ائتمك پرده سي آلتيندا و صفويلر دؤولتينين دين دوشمني اولدوغو حققينده شاييعه لر يايماقلا اؤز ايستيلاچي سياستيني گيزلتمه له چاليشيردي. تاريخچيلر ديييرلركي، سولطان سليم بو بهانه ايله شاه ايسماعيلين آخيرينا چيخماق، آذربايجاني و ايراني فتح ائديب اؤز دؤولتينه قاتماق مقصديني گودوردو. عوثمانلي سولطاني، صفوي دؤولتي علئيهينه چوخدان موحاريبه يه حاضيرلاشديغي اوچون بؤيوك اوردو دوزلتميشدي. ماخذلرده دييلدييىنه گؤره عوثمانليلارين صفويلره قارشي موحاريبه اوچون حاضيرلاميش اولدوقلاري قوشونلارين سايي 200مين پيياده و سواريدن عيبارت ايدي. اودوركى، چوخدان بري موحاريبه يه حاضيرلانميش اولان سولطان اؤز قوشونلاري ايله 1514-نجي ايلده غفلتن هوجوما كئچه رك، صفويلر دؤولتينين تورپاغينا- آذربايجانا سوخولور. عوثمانلي غصبكارلاري شاه ايسماعيلين پايتختي تبريزه چاتماغا جان آتيرديلار. وطنپرور يئرلي اهالي عوثمانلي غصبكارلارا عينادلي موقاويمت گؤستريردي. اؤلكه نين ايستيقلالييتين تهلوكه قارشيسيندا اولدوغونو گؤرن شاه ايسماعيل اؤز قوشونلاري ايله برابر ايره لييه حركت ائده رك دوشمنله ووروشماغا باشلايير. شرقين هر ايكي قودرتلي دؤولتينين جنگاورلري آراسينداكي بو ووروشما 1514-نجي ايلين 23 آغوستوندا تبريزين 30 منزيللييينده اولان چالديران دوزونده باش وئردي. بو ووروشما تاريخده چالديران موحاريبه سي آدي ايله مشهوردور. بو ووروشمادا ايشتيراك ائدن دوشمن قوووه لر برابر دئييلدي. سولطان سليمين قوووه لري ساييجا شاه ايسماعيلين قوشونلاريندان خئيلي آرتيق ايدي. بوندان علاوه تورك قوشونلارينين ايختيياريندا چوخلو آتش آچان سيلاح و توپ دا وار ايدي. صفويلر ايسه اودلو سيلاحدان و توپدان تماميله محروم ايديلر. قوووه لرينين اوستونلويونه آرخالانان عوثمانليلار بو ووروشمادا جيددي بير مووففقيييت قازانا بيلمه ديلر. شاه ايسماعيل عوثمانلي قوشونلارينين سايي ائعتيباريله و سيلاحلانما جهتدن قات- قات اوستون اولدوقلاريني بيلديكده كاريخمادي. او، سولطان قوشونلارينا ايكي طرفدن ضربه وورماغي نظرده دوتوب اوردوسونون بير حيصصه سيني اؤز قومانداسي آلتيندا تورك اوردوسونون سول جناحينا، باشقا بير حيصصه سيني ايسه سركرده سي اوستاجلي خانين باشچيليغي ايله دوشمنين ساغ جناحينا جسارتله هوجوما آپاردي. ايسماعيل صفوينين دوزلتدييى نقشه يه گؤره اونون قوشونلاري دوشمنين پياده حيصصه لرينين و توپچو دسته لرينين آرخاسينا كئچيب بورادان يئني چئريلر قوشونونا ضربه انديرمه لي ايديلر. لاكين سولطان قوشونلاري درحال توپلاردان و توفنگلردن شيددتلي آتش آچديلار. اوستاجلي خانين ساغ جناحدان اولان هوجومو دفع ائديلدي. سركرده نين اؤزو ايسه ووروشمادا قهرمانجاسينا هلاك اولدو. قلبي رشادت و دوشمنه قارشي غضب حيسسيله جوشان شاه ايسماعيل ايسه جلد اؤز سئچمه سواري دسته سي ايله عوثمانليلارين قاباق جرگه سينين ايچريسينه جومدو و دوشمني قيرماغا باشلادي.
ووروشمانين قيزغين چاغيندا عوثمانلي قوشونونون سيراسيندا اولان مشهور پهلوان ميكاييل اوغلو، شاه ايسماعيلي تك به تك دؤيوشه چاغيردي. پاديشاه اؤز حربي رييسلرينين ائعتيراضينا قولاق آسماياراق عوثمانلي پهلوانينين چاغيريشيني قبول ائتدي. حؤكمدار الده قيلينج غضبلنميش شير كيمي چارپيشاراق فوق العاده بير قوووه ايله انديردييى ضربه ايله عوثمانلي پهلوانيني دبلقه سي ايله برابر ايكي يئره پارچالادي و آت اوستوندن يئره سردي. حؤكمدارين بو قهرمانليغيندان روحلانان جسور صفوي سواريلري قيزغين هوجوما كئچه رك عوثمانلي قوشونلارينين ساغ جناحيني ووروب گئري آتديلار. ((عوثمانلي بي لري و سركرده لري ايسماعيلين گوجلو هوجومو نتيجه سينده قاچماغا اوز قوياراق توپلارين مودافيعه سينه پناه آپارديلار)). عوثمانليلار جرگه ايله دوزولموش توپلاردان دايانمادان ايره لي حركت ائدن قيزيلباش سواريلرينه دهشتلي آتش آچديلار. يئدينجي آتشدن سونرا شاه ايسماعيلين سواريلري خئيلي گوجدن دوشدولر، حمله لري دايانديريلدي. لاكين قورخماز سركرده و حؤكمدار ايسماعيل دايانمادان ايره لي گئدير، دولو كيمي ياغديريلان دوشمن مرميلرينين آلتيندا دوشمن توپلارينين اوستونه جوموردو. شيددتلي ووروشمادان سونرا، شاه ايسماعيل بير نئچه جنگاوري ايله عوثمانليلارين اودلو حلقه سيني قيردي، دوشمن توپچولاريني قيلينجدان كئچيرمه يه باشلادي. چالديران دوزونده كي موحاريبه ني تصوير ائدن تاريخچيلر شاه ايسماعيلين مثلسيز ايگيتليك و شوجاعتيني تعريفله ييرلر. ايسكندر مونشي خبر وئريركى:(( شاه ايسماعيل وفالي آتي اوستونده نعره چكيب دؤيوش مئيدانينا آتيلدي. او، عوثمانليلارين توپ جرگه سيني ياراراق اوتوزا كيمي توپچونو قيلينجدان كئچيردي)) ايسكندر مونشي باشقا بير يئرده بو باره ده بئله دئيير: ((شاه ايسماعيل بو معريكه ده ائله بير هونر گؤستردي كى، ايسفندييارين قهرمانليق داستانيني كؤلگه ده بوراخدي)). توركييه مؤلليفي حاميد وهابي شاه ايسماعيلين چالديران موحاريبه سينده گؤستردييى خاريق العاده قهرمانليغي ائعتيراف ائده رك يازير: ((شاه ايسماعيلين هوجومو اول درجه شيددتلي ايدي كى، او، ميندييى آتلار تلف اولدوقجا وياخود باييلديقجا ديگرينه مينه رك بو وجهله 7 آت دييشديرميش و ان دهشتلي تهلوكه لره اوغراميشكن اصلن روگردان اولماميشدر)). شاه ايسماعيلين موعاصيري اولان تاريخچي خوندمير اونو ماكئدونيالي ايسكندرله موقاييسه ائده رك دييير كى: ((بؤيوك حؤكمدار ايسكندر ذوالقرنينه برابر خاقان ايدي)). بونا باخماياراق، شاه ايسماعيلين نه شخصي قهرمانليغي، نه ده صفوي سواريلرينين ايگيتلييي دؤووش مئيدانيندا عمله گلميش چتين وضعييتي آرادان قالديرابيلمه دي، سولطان سليم ائحتيياطدا ساخلاديغي قوووه لري شاه ايسماعيلين سواريله رينه قارشي گؤندردي و اونلاري گئري چكيلمه يه مجبور ائتدي. صفوي قوشونلارينين بؤيوك هونر، رشادت و قهرمانليقلارينا باخماياراق عوثمانليلارين ساييجا چوخ اولماسي و سيلاحلانما جهتدن موقاييسه ائديلمز درجه ده اوستونلويو موحاريبه ني اونلارين نفعينه حلل ائتدي.(( مثلسيز صفوي سواريلرينين بو افسانه وي قهرمانليغي توركلرين توپلاري و يئني چئريلرين آتش آچان سيلاحي ايله مغلوب ائديلدي)).* * چالديران موحاريبه سيندن سونرا سولطان سليمين قوشونلاري ايره لي حركت ائتديلر. تبريز شهري مووققتي اولاراق اونلارين الينه كئچدي. لاكين چوخ كئچمه دي كى، يئني قوووه توپلاميش اولان شاه ايسماعيل عوثمانلي قوشونلاريني اؤلكه نين ايچريلرينه، ايرانا سوخولماغا نه اينكى قويمادي، عكسينه اولاراق، اونلاري آذربايجان تورپاغيندان ووروب چيخارتدي. قارل مارقس قئيد ائديركى، ((شاه ايسماعيل 1515-1516-نجي ايللرده يئني حربي قوووه توپلاييب تبريز شهريني گئري آلدي )). جسور آذربايجانليلارين عينادلي موقاويمتي و قهرمانليغي نتيجه سينده عوثمانلي غصبكارلارينين نقشه لري پوزولدو. آذربايجاني و اونون آردينجا ايراني فتح ائديب ايطاعته گتيرمك عوثمانلي ايشغالچيلارينا قيسمت اولمادي. چونكى ايسماعيل صفوي قوشونلارينين مردانه و عينادلي دؤيوشمه لري نتيجه سينده سولطان سليمين قوشونلاري تماميله طاقتدن دوشموشدو. عوثمانلي اوردوسوندا بؤيوك روح دوشگونلويو يارانميشدي. سولطان اوردوسونون ان ياخشي حيصصه سيني تشكيل ائدن يئني چئريلر بئله هوجوما كئچمكدن بويون قاچيريرديلار. عوثمانلي تاريخچيسي احمد رفيقين يازديغينا گؤره اؤز قوشونلارينين بو وضعييتدن غضبلنميش سولطان سليم يئني چئريلره موراجيعت ائديب حيددتله: ((سيز عسگر ليباسيندا اولان قورخاقلارسينيز)) دئميشدي. شاه ايسماعيلين و قوشونلارينين چالديران موحاريبه سينده گؤسترديكلري مثلسيز ايگيتليك، فداكارليق و شوجاعت آذربايجان خلقينين حربي مهارت تاريخينين ان پارلاق صحيفه لريندن بيريني تشكيل ائدير. تكجه آذربايجان و ايران تاريخچيلري دئييل، هابئله بير چوخ توركييه مؤلليفلري و آوروپا عاليملري قيزيلباشلارين چالديران موحاريبه سينده فووق العاده بير ايگيتليك گؤسترديكلريني حئيرتله ائعتيراف ائديرلر. چالديران موحاريبه سينين توركييه سولطانليغي اوچون بير غلبه گتيره بيلمه دييىني گؤرن سولطان سليم 1515-نجي ايلده شاه ايسماعيل ايله صولح موعاهيده سي باغلاماغا مجبور اولدو. بو صلح موعاهيده سي اساسينده شاه ايسماعيلين شرقي زاقافقاسيادا مووقئعي داها دا مؤحكملندي.
بئله ليكله بؤيوك سياستچي، مهارتلي دؤولت خاديمي و سركرده اولان شاه ايسماعيل ياد ائللي ايشغالچيلارلا اوزون موددت عينادلي و قهرمانجاسنا موباريزه آپاراراق آذربايجان و ايران ايستيقلالييتيني، ياراتميش اولدوغو صفوي دؤولتينين عظمتيني ساخلايابيلدي. شاه ايسماعيلين صفوي دؤولتي او زامان شرقده ان قووتلي دؤولتلردن بيري حئساب اولونوردو. مشهور روس شرقشوناسي آكادئميك بارتولد شاه ايسماعيل دؤولتيني بؤيوك بير ايمپئرييا آدلانديرير. حقيقتده ده صفويلر دؤولتي اؤز قودرتي، عظمتي و اراضيسي ائعتيباريله او زامان 5-نجي قالين ايمپئريياسندان، عوثمانلي توركييه سي و باشقا دونيا دؤولتلريندن هئچ ده گئري قالماييردي. بئله بير قوووتلي دؤولتين يارانماسي بيلاواسيطه ايسماعيل صفوينين آدي ايله باغليدير. آذربايجان خلقينين تاريخينده ان بؤيوك و نادير سيمالاردان بيري اولان شاه ايسماعيل، صفوي دؤولتيني ياراتماقلا آذربايجان و ايرانين تاريخينده ان پارلاق و ترققي پرور بير رول اويناميشدر. ((يالنيز داهي بير انسان ياري كؤچري حيات سورن بو سواريلردن، شهرليلر و زيراعتله مشغول اولانلاردان حقيقي بير دؤولت تشكيل ائده بيلردي)). ايسماعيل صفوي، اؤز دؤولتيني خاريجي باسقيلاردان قوروماقلا برابر اونون داخيلدن مؤحكملنديريلمه سينه ده خوصوصي ديققت يئتيريردي. او، فئودال حاكيملري آراسيندا گئدن چكيشمه لره و موباريزه يه سون قويماقلا دؤولتين داخيلدن ضعيفلشمه سي قورخوسونون قارشيسيني آلا بيلميشدي و بؤيوك بير باجاريقلا ايداره ائتدييي دؤولت داخيلينده مؤحكم اينضيباطي قاعيده ياراتميشدي. دؤولت ايشلري يوخاريدان آشاغييا قدر يوخلانيليردي. شاه ايسماعيل دؤولته خيانت ائدنلري، وئرگي و توجي ييغاركن اهالييه اذييت وئرن مامورلاري جزالانديريردي. حؤكمدار دؤولته و وطنه خيانت ائدنلره، خلقين دوشمنلرينه قارشي اولدوقجا امانسيز ايدي، قورخاقلاري هئچ گؤرمك ايسته مزدي. شاه ايسماعيل آذربايجانين و ايرانين گئنيش اهالي كوتله لري ايچريسينده بؤيوك حؤرمت و نوفوذا ماليك ايدي. او، باجاريقلي بير سركرده و مودريك بير دؤولت خاديمي كيمي مشهور اولماقدان باشقا اؤلكه ده راحاتليق و امن امانليق ياراديلماسي، اهالي كوتله لري وضعييتينين نيسبتن ياخشيلاشديريلماسي قئيدينه قالان بير پاديشاه كيمي ده شؤهرت قازانميشدي. بير چوخ تاريخچيلر، او جومله دن او زامان آذربايجانا و ايرانا سياحته گلميش اولان آوروپاليلار شاه ايسماعيلي جسور، اولدوقجا عقيللي بير اينسان، اؤلكه نين و خلقين قئيدينه قالان بير پاديشاه كيمي مدح ائديرلر. تاريخچي حسن روملو يازير كى: ((شاه ايسماعيل موحاريبه مئيدانيندا شئر كيمي ووروشاردي. ضيافت مجليسينده ايسه آغزيندان دورر ياغديراردي)). ايسماعيل صفوي، شخصي حياتدا اولدوقجا مولاييم، گؤزه ل رفتارلي بير سيما اولموشدور. بونا گؤره دير كى، خلق كوتله لري اونو سئوير و اونا احترام ائديرديلر. شاه ايسماعيلين ايستئعدادي، خلقين هيممت و غئيرتي سايه سينده تشكيل اولونموش صفويلر دؤولتي زامانيندا آذربايجاندا و ايراندا ايقتيصادي حيات، ادبييات، اينجه صنعت، عئلم خئيلي ترققي ائتميشدي. بؤيوك دؤولت خاديمي و قابيل سركرده اولماقدان باشقا، ايستئعدادلي و مشهور شاعير اولان شاه ايسماعيل خطايي ادبيياتين، صناييع-ى نفيسه نين، عئلمين ترققيسيني حيمايه ائديردي. او، اؤلكه نين ان گؤركملي عاليملريني، شاعيرلريني اؤز سارايينا توپلاميشدي. حاجي ميرزا آدلي مولليف ((فارسنامه)) اثرينده شاه ايسماعيلين، عئلم، ادبييات و صناييع-ي نفيسه ساحه سينده كي فعالييتي حققينده بئله يازير: ((عاليملر شاه ايسماعيلي قابيل و كاميل بير حؤكمدار حئساب ائديرلر. پاديشاه عاليملرله، كاميل شخصلر و شاعيرلرله برك دوست ايدي. او، اؤزو ده خطايي تخللوصو ايله آذربايجانجا شئعر ديييردي)).
ايسماعيل صفوينين حيمايه سي سايه سينده اؤلكه ده رسسامليق، نققاشليق و مئعمارليق دا يوكسلمكده ايدي. تبريزده او زامان تشكيل اولمونموش رسساملار مكتبي شرقين ان مشهور مكتبلريندن بيري حئساب اولونوردو. شرقين رافائلي حئساب اولونان بؤيوك و ايستئعدادلي رسسام كمال الدين بئهزاد شاه ايسماعيل دؤولتينين پايتختي اولان تبريز شهرينده ياشايير و ياراديردي. آذربايجاندا موسيقي شوناسليغين ترققيسينه ده خوصوصي اهممييت وئريليردي. او زامان حتتا شاه ايسماعيل آدينا ((شاه خطايي)) هاواسي ياراديلميشدي و سازدا چالينيردي. شاه ايسماعيلين وقتينده آذربايجان ديلي رسمي دؤولت ديلي، ادبييات و ديپلوماتييا ديلي ايدي. آذربايجان ديلينين شاه ايسماعيل دؤورونده موهوم بير دؤولت ديلي اولماسي نتيجه سينده و اونون تاثيري آلتيندا آذربايجانين قونشولوغوندا اولان اؤلكه لرين چوخوندا بو ديل گئنيش بير صورتده ياييلماغا باشلاميشدي. بو دؤورده شرق اؤلكه لرينين بير چوخ عاليم، شاعير و اديبلري اؤز اثرلريني آذربايجان ديلينده يازميشلار. شاه ايسماعيلين وقتينده صفوي دؤولتينده سياسي- ايقتصادي، مدني حياتين ترققيسي ايله ياناشي اولاراق بو دؤولتين بئين الخالق ميقياسدا اهمييتي آرتير و يوكسليردي. صفوي دؤولتينين بير چوخ آوروپا دؤولتلري ايله تيجارت و ديپلوماتيك علاقه سي وار ايدي. آوروپا دؤولتلري شاه ايسماعيلين قودرتلي دؤولتي ايله نه اينكى حئسابلاشيرديلار، حتتا توركييه سولطانليغينين ايستيلاسينا قارشي اونو اؤزلرينه موتتفيق ائتمه يه چاليشيرديلار. يوخاريدا سؤيله نيلنلردن گؤروندويو كيمي صفوي دؤولتي، شاه ايسماعيلين فراستي و مودريك سياستي، آذربايجان خلقلرينين سعيي سايه سينده قوووتلي بير دؤولته چئويريليب دونيا سياستينده بؤيوك رول اويناييردي. صفوي دؤولتينين ياراديلماسيندا و اونون مووففقييتلرينده آذربايجان خلقينين ياراديجي دوهاسي، سياسي قودرتي، عظمتي، گؤزه ل دؤولت قوروجولوغو قابلييتي اؤزونو بير داها پارلاق صورتده گؤسترميش اولدو. صفوي دؤولتي آذربايجانين و ايرانين سياسي- مدني و ايقتصادي ترققيسينده موهوم تاريخي بير مرحله تشكيل ائدير. بانيسي شاه ايسماعيل اولان بو دؤولت خلقيميزين ميللي شوعورونون اينيتباهيندا، اونون سياسي بيرلييين مؤحكملنديرمه سينده، آذربايجان و ايرانين ايستيقلالييتينين تامين ائديلمه سينده گؤركملي رول اويناميشدير. آذربايجانين حؤرمتلي تاريخچيسي و عاليمي عابباس قولو آقا باكيخانوفون دئدييي كيمي ((دوستلارا ايشيق ساچان٫ دوشمنلري يانديران پارلاق بير گونش اولان شاه ايسماعيل صفوينين آدي وطنپرورليك، قهرمانليق، ايگيتليك، مودريكليك و جنگاورليك رمزي كيمي خلقيميزين آلاولي قلبينده و مؤحتشم تاريخينده ياشاميش، ياشايير و ياشاياجاقدير)).
Sunday, August 17, 2003
شاه ايسماعيل ختايى: ايلقيت ايلقيت اسن يئل حاجى بكتاش!!!
گئجه گوندوز خيالينا يانارام
بير گئجه رؤياما گير٫ حاجى بكتاش!
گوناهكارام٫ گوناهيمدان بئزارام
اؤزوم دارا چكديم٫ سور حاجى بكتاش!
ياندى بو غريب قول نه دير چاراسى؟
يينه تازالاندى اوره ك ياراسى
اونولماز دردلره درمان اولاسى
بو سنين بدنين٫ سار حاجى بكتاش!
درديمين درمانى٫ يارامين اوجو
دؤرد گوروه مووجوددور گوروه-ى ناجى
بئلينده كمرى٫ باشيندا تاجى
اوزونده باخير نور٫ حاجى بكتاش!
صاديقلارين صيدقى٫ عاشيغين رنجى
پيرلرين پيرىسن٫ گنجلرين گنجى
هم دريا٫ هم صدف٫ هم دورر٫ هم اينجى
هم عوممان٫ هم ايرماق٫ گؤل حاجى بكتاش!
گاهى بولود اولوب گؤيه آغارسان
گاهى ياغمير اولوب يئره ياغارسان
آى مىسان٫ گون مو سن٫ قاندان دوغارسان؟
ايلقيت ايلقيت اسن يئل حاجى بكتاش!
آرىنين ياپديغى بالا بنزرسن
شو غوربت ائللرده كؤنلوم اگله رسن
بند ائديب ده٫ ايقرارينا باغلارسان
ساييلين ساتديغى قول٫ حاجى بكتاش!
درديمند ختايى٫ ائيلر نييازى
اولو پير٫ قاتاردان آييرما بيزى!
بو محشر گونودور٫ ايسته ريز سيزى
محمد اؤنونده جار٫ حاجى بكتاش!
شاه ايسماعيل ختايى
Friday, August 15, 2003
توركمان شاهين فارس دؤولتى
دولت فارس شاه توركمان
Taha AKYOL
İTALYAN tarihçi Alessandro Bausani, Safevi devletinin merkezileşmesini anlatırken, ilginç rakamlar verir: Köklü merkeziyetçi reformların başarıldığı Şah Abbas döneminden önceki 1576 yılında 'han' ve 'sultan' gibi ünvanlarla anılan askeri vali ve komutan konumundaki 'amir'lerin sayısı 114'dür ve bunların hepsi 'Kızılbaş', yani Anadolu kökenli Alevi göçer Türklerdir. Köklü merkezileşme reformlarının gerçekleştirildiği Şah Abbas'ın öldüğü yıl, 1628'de bu sayı 90'a inmiştir! Bu azalma merkezileşmenin göstergesidir. Fakat 'amir'lerin özelliği de değişmiştir: Artık hepsi 'Kızılbaş' değildir, 35'i Kızılbaş'tır. 34'ü Kızılbaş olmayanlardan, İranlı, Kürt, Lur aşiretlerinden gelmektedir... 21'i ise 'gulam' yani Osmanlı'daki deyimiyle 'devşirme'dir. Üstelik bunlar eskiden olduğu gibi kendi yaylak ve otlaklarındaki aşiretler değil, 'divani' denilen devlet tarafından tahsis edilmiş (ikta) topraklarına dayanan bürokratlardır.(1) Toprak düzeninde de Osmanlı'daki 'timar' sistemine benzer ama o kadar evrimleşmemiş bir merkezileşme... İran tarihi uzmanı David Morgan, göçer Türkmen devleti Safevilerin merkezi bir Fars devletine dönüşmesini anlatırken, Çinli bir bürokratın Mogol Ögedey Han'a söylediklerine dikkat çeker: "At sırtında imparatorluk fethedilebilir ama at sırtında yönetilemez!" Şark'ın büyük sosyologu İbn Haldun'u hatırlatan bu sosyoloji kuralı, Safevilerde de hükümünü yürütmüştür. Askeri bakımdan Türkmen tarafından kurulan Safevi devletinde bürokrasi, daha ilk fetihlerden hemen sonra Fars karakterli olmuştur: "Merkezi Fars ülkesinin (Persia) kentlerinden toplanan elemanların oluşturduğu local bürokrasiler hükümet makinasının esas unsurunu oluşturmuştur." İlk adım, Osmanlı'daki 'Sadrazam'ın karşılığı olan 'Vekil' makamına Farsların atanması olmuştur. Daha başlangıçta Şah İsmail bile, gücün, Kızılbaş aşiretlerine göre daha güvenli ve daha az tehlikeli bulduğu Farsların eline geçmesini tercih etmişti! Gücün Farslardan oluşan bir bürokrasinin eline geçmekte olduğunu sezen Kızılbaş Türkmenler ayaklanarak iki 'Vekil'i öldürmüşler fakat 'gidişat'ı engellemeleri mümkün olmamıştır!(2) Göçer aşiretlerden 'nizami' ordu kurulamadığı gibi, ülkede bir 'hukuk' ve 'yönetim' cihazı olarak aşiretleri kullanmak da mümkün olmamıştır. İşte Türkmenlerin kurduğu Safevi devletinin yerleşik ve nizami bir devlete dönüşme sürecinde Alevilikten Şiiliğe, Türkmenlikten Farslığa kaymasının sebebi bu üç temel kurumdur: Nizami ordu, medreseli ulema ve özel eğitimli bürokrasi! Göçerlerden bürokrasi çıkarmak mümkün olmazken, Farsların ta İslam öncesinden gelen derin bir bürokrasi kültürü ve geleneği olduğunu da hatırlamalıyız.(3)
FARS MEDENİYETİ
Stratejik sebeplerle, Abbas zamanında başkent, Osmanlı sınırına yakın Kazvin'den daha içerilere, Fars kültür geleneğinin egemen olduğu Isfahan'a taşınmıştır. Bu ortamda etkin bir bürokrasinin oluşması Fars kültürünün devlet üzerindeki etkisini daha da arttırmış ve devlet yazışmalarında eskiden Türkçe hakimken, Farsça ağır basmıştır.(4) Edebi dil zaten Farsçaydı. Bilhassa Abbas zamanında merkezileşme reformları ile ekonomik ve kültürel gelişme hızlanırken bürokrasi daha bir önem kazanmıştır. Bunun işareti, Kazvin'de büyük bir "Ali Kapu" (Yüksek Kapı) sarayının yapılmasıdır; Osmanlı'daki Bab - ı Ali... Yani Başbakanlık! Alt katlarda bürokratların ve muhafızların büroları, birinci katta geniş bir toplantı salonu ve Şah Meydanı'na açılan görkemli bir galeri yer alıyordu. Üstteki iki katta ise duvarları resimlerle dekore edilmiş, kıymetli vazo ve cam eşya ile süslenmiş odalar bulunuyordu.(5) Isfahan'ı, bu "nısf - ı cihan" (cihanın yarısı) diye ün yapan kenti, camileri, kervansarayları, kasr'ları, medreseleri ben de gördüm. Safevi mimarisinin hiç de Osmanlı'dan geri kalmadığı bellidir. Şah Abbas büyük bir hükümdar olmakla beraber, kızdığı insanları kaynar sulara atıp haşlattırarak öldürten bir gaddardı da. Abbas'tan sonra Safeviler hızla gerileyecek, Osmanlı kadar dayanıklı olmayacaktır. Bunun sebeplerini göreceğiz. Safevi devletinin kurumlaşması, 'Fars' etkenini güçlendirmiştir. Artık merkezileşmiş, nizami bir bürokrasiye kavuşmuş olan devletin en güçlü resmi görevlileri, Sanvory'nin deyimiyle "İranlı unsurların sözcüsü"dür.(6) Dikkat çekici bir değişim de devletin 'ideoloji'sinde yaşanmıştır. Safevi devleti göçer Türkmen aşiretlerinin bir federasyonu halindeyken Şii motifli bir 'Kızılbaşlık' yani Anadolu Aleviliği hakimdi... Yerleşik ve 'nizami' kurumlaşma aşamasında Oniki İmam Şiiliği, İran'da ortak bir milli inanç ve hukuk sistemi haline geldi. Safevi imparatorluğunun en parlak dönemini temsil eden Şah Abbas zamanında ise 'Fars' karakteri ağır bastı. "Selefleri Şiiliği kabul etmesi için halka şiddet kullanırken, Şah Abbas, yönetiminin Fars yönünü vurgulamıştır."(7) Böylece bugünkü İran'ı yaratmak üzere, tarih iki temeli hazırlamış oluyordu: Şiilik ve Fars kültürü... Bugünkü İran'da nüfusun yaklaşık yüzde 20'si eski Türkmen aşiretlerinden gelme Azeri Türkleridir. Fakat İran'a Fars karakteri hakimdir. Şiilik yapıştırıcı bir etkendir...
TÜRKLERİN İKİ DEVLETİ
Osmanlılar da Safeviler de Türk karakterli, hatta başlangıçta Türkmen aşiret geleneklerini gözeten devletler kurmuşlardır. Neden Osmanlı Türkmen aşiret geleneklerinden uzaklaştıktan sonra da Türk kültürünü yeni formlarla devam ettirdiği halde, Safevi devleti Farslaştı?! Büyük tarihçi Bernard Lewis, iki devletin tarihindeki ilginç bir paradoksa dikkat çeker. Sultan Selim ve Şah İsmail'in birbirlerine yazdıkları öfkeli mektuplarda kullanılan diller: "Giderek kızgınlık ifadeleri artan bu mektuplarda, Sultan Selim İran şahına kentli kültürlü çelebilerin (gentlemen) dili olan Farsçayla yazarken, Sultan'a gönderdiği mektuplarda Şah, kendi kırsal ve aşiretsel kökeninin dili olan Türkçeyi kullanmıştır."(8) Türkiye ülkesinin padişahı Farsça, İran ülkesinin şahı Türkçe yazıyor! Peki, niye Osmanlı Türk kültürel karakterini korudu da Safeviler Farslaştı? Yerleşik ve 'nizami' kurumların dili Osmanlı'da Türkçe olarak devam ederken, İran'da askeri ve idari bürokrasinin Fars karakteri ağır bastığı için... Osmanlı, kurumlar bakımından büyük ölçüde Anadolu Türk beyliklerinin varisi olmuştur. Bundan başka, 'devşirme' kurumu 'Türkleştirme' kurumu gibi çalışmıştır. Osmanlı askeri ve mülki bürokrasisi için eleman yetiştirecek Acemi Ocağı ile Yeniçeri Ocağı teşkilatları Sultan II. Murad zamanında kurulurken, Çandarlı Hayrettin Paşa'nın sözleriyle, devşirmelere şu kural konulmuştur: "Bunları Türk'e virelüm. Hem Müslüman olsunlar, hem Türkçe öğrensinler. Sonra getirelüm, yeniçeri olsunlar..."(9) Bunun bugünkü milliyetçilik anlamında değil, fakat bir tür akrabalık gibi bilinçli bir tercih olduğu açıktır. Hatta Sultan II. Bayezid, Şah İsmail'e gönderdiği bir mektupta, sünni kanı dökmemesi, sünni mezarlarını tahrip etmemesi gibi "babaca" nasihatlar yaparken, çok ilginç bir uyarıda da bulunmuştur: "Farslar konusunda dikkatli ol, çünkü onlar kendilerinden olmayan hükümdarlara itaat etmeyen bir halktır."(10) Osmanlılar "kendilerinin Türklerden olduğunu" gözetmişler, mesela, Balkanlarda stratejik yerlere 'güvenilir teba' olarak Türk nüfus yerleştirmişlerdir. Devlet dili, hatta edebi dil daima Türkçe olmuştur. Şiirler gibi fermanlar, kanunnameler, adaletnameler, buyrultular, Şer'iye sicilleri hep Türkçe yazılmıştır. Milliyetçilik bilinciyle değil, 'kültür'leri böyle olduğu için... İran'da ise, Safevilerin kurumlaşması, 'nizami' bir devlete dönüşmesi Farslaşma süreci halinde gelmiş, Safeviler ve Farslar bu süreçte birbirlerini benimsemişlerdir. Bugünkü milli kültürleri tarihteki süreçler yoğurmuştur. Tarihte bugünkü anlamda "millet" ve "milliyetçilik" aranamaz. Tarihin o devirlerini bugünkü anlamda "ulusçu" olmadılar diye yargılamak; 1930'lardaki bilim dışı, ırkçı eğilimli resmi "tarih tezi"nden kalma 'anakronik' tortudur. Bunun gibi, mezheplerin tarihteki konumları da sosyolojik süreçlerle ilgilidir... Artık Osmanlı ile İran'a mukayeseli bir nazar atfedebiliriz.
Haftaya: Osmanlı ve İran
----------------
1) A. Bausani, The Persians, London 1971, sf. 147 - 148.
2) D. Morgan, Medieval Persia, sf. 119 - 120.
3) B. Lewis, The Middle East, London 1995, sf. 186.
4) A. Bausani, age, sf. 146.
5) Ed. P.M. Holt, Cambridge History of Islam, sf. 737.
6) Ed. P.H. Hol, İslam Tarihi, I, İstanbul 1988, sf. 422.
7) Yahya Arjamani, Iran, New Jersey 1972, sf. 93.
8) B. Lewis, age, sf. 114.
9) Prof. Yusuf Halaçoğlu, Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, TTK yy. Ankara 1995, sf. 44.
10) Y. Arjamani, age, sf. 92.
(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)
Thursday, August 14, 2003
İran Şahı'nın Türkmen ordusu
ايران شاهينين توركمان اوردوسو
ارتش توركمان شاه ايران
Taha AKYOL
ŞAH İsmail'in Safevi devleti, hem din anlayışı, hem askeri yapısı ile tam bir Türkmen aşiret devleti olarak kurulmuştur. Parry'nin yazdıkları önemlidir: "Şah İsmail'in kurduğu Safevi devletinin askeri gücü, öncelikle, uzun süre Anadolu'da yaşamış Türkmen aşiretlerinin savaşçılarına dayanıyordu. Bu savaşçılar İran'a geldiklerinde de aşiret kimliklerini korudular, aşiretlerinin reisleri Şah'ın eyalet valileri oldular; gençleri Şah'ın ordusunun esas kitlesini oluşturdular..."(1) Tarihçi Arjomand, Anadolu'dan gelen bu heterodoks - Müslüman göçer aşiretlerini Şah İsmail'in "militan bir 'gazi' hareketine dönüştürdüğünü" belirtir. İsmail, kendisini Tanrı'nın tecelli ettiği ilahi bir kişilik gibi göstererek, kuvvetli mistik ve mehdici duygularını bildiğimiz bu saf göçer Türkmenleri müthiş etkilemiş ve dinamik, savaşkan bir 'gazi ordusu' haline getirmişti.(2) Safevilerin Sünni Osmanlı, Özbek ve güneydeki Araplarla savaşması, mezhep farkının 'keskinleştirilmesi'ni gerektirmiş, İran milliyetçiliğine zemin hazırlamıştır. Osmanlı ise aynı "gazi" dinamizmini Balkanlı Hıristiyan devletlere karşı seferber ediyordu. Osmanlı'da "merkez"de 'nizami ordu'nun ve yerleşik kurumların gelişmesi sürecinde Türkmen göçerlerin "kenar"da kaldığını, devlete yabancılaştığını görmüştük. Buna karşılık, Safevi devletinde göçer Türkmenler sadece duygudaşları olan bir 'başbuğ'a kavuşmakla kalmıyorlar, itibar da görüyorlar, aşağılanma yerine mevki makam sahibi oluyorlardı. Prof. Faruk Sümer'e göre, Ustaclu, Varsak, Rumlu, Tekeli, Şumlu, Kaçar, Afşar ve Kamanlı Türkmenleri Safevi süvari ordusunu oluşturuyordu. Hatta Türkmen beyleri Safevi devletinde 14 'hanlık' (üst komutanlık) ve 10 sancak beyliği (valilik) Şah tarafından Türkmen beylerine verilmişti. Hatta İsmail'den sonraki bir saltanat krizinde, yeni Şah'ı Türkmen oymakları seçmişti. "Emir ül umera" denilen başkumandanlık ile başka bir önemli askeri - siyasi makam olan "korucubaşılık" Türkmen beylerinin elindeydi. Osmanlı'da ise ya Medrese'den ya Endurun okulundan geçmeden böyle makamların Türkmenlere verilmesi özellikle Fatih'in merkeziyetçi reformlarından sonra, istisnai hale gelmişti.
DÖNÜM NOKTASI: ÇALDIRAN
Çaldıran'da Şah'ın ordusu Türkmen aşiret süvarilerinden ibarettir; kılıç, mızrak, gürz, ok gibi 'ateşsiz' silahlar kullanmaktadırlar. Osmanlı'da ise yeniçerilerden oluşan "ağır piyade tümeni" vardır, tüfek kullanan "hafif piyade tümeni" vardır, "topçu birlikleri" vardır. Askeri techizat, eğitim ve disiplinleri mükemmeldir. Yavuz ve komutanları savaş planı yapmışlardır. Şah İsmail ise, 'keşif' dahi yaptırmadan hücum emri vermiştir.(3) Şah'ın Türkmenleri gerçekten kahramanca savaştılar. Osmanlı askerlerinde ise kahramanlığa ilaveten "teknoloji" ve rasyonel bir "sevk ve idare" de vardı. David Morgan, Çaldıran'daki Osmanlı başarısını, "modern askeri teknolojinin, modası geçmiş bozkır savaşçılığı üzerine zaferi" olarak niteler.(4) Göçerlikle yerleşiklik ya da kurumlaşma farkı! Göçer süvarilikle, nizami ordu farkı! Safeviler artık göçer gelenekleriyle devam edilemeyeceğini görmüşlerdir. Çaldıran savaşı, başka bir sonuç daha doğurdu: "Şah İsmail'in kendi yenilmezliği hakkındaki inancını mahvetti... Venedikli tacirlerin o zamanki raporları, Kızılbaşların ölümsüz olduklarına inandıkları başkanlarına (Şah'a) körükörüne bağlandıklarına tanıklık etmektedir. Bu inanç Çaldıran'da büyük bir darbe yedi... Kızılbaşlar... bu inançlarının zayıflamasıyla, eski kabile bağlılıklarına döndüler... Kabileler arasında iç savaş patladı..."(5) Çünkü, kabile toplum yapısının kaçınılmaz eseri olarak: "Aralarında kan davaları vardı, kabile düşmanlıklarından ve taht'ın etrafında üstünlük kavgalarından dolayı disiplinsizlikleri artıyordu; kısacası devletin geleceği bakımından ciddi bir tehdit haline gelmişlerdi."(6) Prof. Sümer'in de belirttiği gibi, kabile asabiyyeti (bağnazlığı), Sünni olsun Alevi olsun, mezhep inançlarından da, Osmanlı'ya olsun, Safevi'ye olsun hanedan ve devlete sadakat duygusundan da daha güçlüdür.(7) Büyük sosyolog İbni Haldun'un "kabile asabiyeti" (bağnazlığı) kavramı dikkate alınmadan, Orta Doğu ve Anadolu tarihi anlaşılamaz.
'NİZAMSIZ' ORDU
İran'da Türkmen aşiretlerinin hem Safevi devletiyle hem birbirleriyle kavgaya tutuştukları bu dönemde bazı Kızılbaş askerleri tekrar Osmanlı'ya katıldılar.(8) Tekeli aşiretinin beyi Ulama (ya da Olama) Han, aşiret sosyolojisi bakımından tipik bir örnektir. Ulama Bey, bir Osmanlı sipahisi iken dirliği (toprağı) elinden alındığı için Anadolu'da ünlü Şahkulu isyanına katılmış, yiğitliği sebebiyle "Yavuz Oğlan" olarak ün yapmıştır. Ulama, aşiretiyle birlikte İran'a gitmiş ve Şah İsmail tarafından Azerbaycan'a vali tayin edilmiştir. Şah Tahmasp zamanında isyan etmiş ve yenilerek tekrar Osmanlı'ya gelmiştir. İstanbul'da Kanuni Süleyman tarafından kabul edilmiş, Almanya seferine katılmış ve sonra "Ulama Paşa" olarak Bitlis valiliğine tayin edilmiştir. Buna kızan 'Bitlis Hakimi' (Valisi) Sünni Kürt Şeref Bey ise Safevilere katılmış, valiliği iade edilince Osmanlı'ya dönmüş, Ulama Paşa'ya da başka bir valilik verilmiştir.(9) Alevi, Sünni farketmez, böyle akışkan, kaygan bir göçer ve aşiret yapısına dayanarak 'nizami ordu' kurulabilir mi, devlet yürütülebilir mi, kentli ve köylü olarak yerleşik medeniyete geçmiş bir toplum kurulabilir mi?
'NİZAMİ' ORDU
Göçer oymaklarını denetim altına almak ve güçlü bir merkezi devlet kurmak için, aşiret ve yöre bağlarından kopmuş, doğrudan hükümdarın şahsına bağlı, bugün için 'otarşik' bir 'nizami' ordu... Bunun adı Roma imparatorluğunda "Pretoryen birlikleri" idi: 'Vilayetliler' demektir, yani uzak illerden 'devşirilmiş', tamamen imparatora bağlı 'nizami' askerler... Selçuklularda bunun adı "gulam" idi ama fazla gelişmemişti. Osmanlı'da bunun adı "devşirme", askeri birliğin adı ise "Yeniçeri" idi. Osmanlılar gibi Türkmen - Oğuz boyundan gelen Şah'lar da aşiretlerden ayrı, böyle bir "merkezi" ve 'nizami' ordu kurmaya yöneldiler. Özellikle de Şah Abbas, başta Hıristiyan kökenli Gürcülerden topladığı (devşirdiği) "sadık gulamlar"la böyle bir ordu kurdu. Farsça "gulam"ın Osmanlılardaki karşılığı "kul"dur. Mezheplerine aldırmadan bütün Oğuz - Türkmen kültürüne büyük sevgiyle bakan değerli tarihçi Prof. Faruk Sümer'den dinleyelim: "Şah Abbas, gayet haklı olarak herşeyden önce devletin dayandığı 'Kızılbaş Türk' unsurunu inzibat altına almanın bir zaruret olduğunu anlamıştı... Birçok oymakların (aşiretleri) eski yurtlarında kalabalık bir halde yaşamalarına son vererek onları İran içinde dağıttı..." Osmanlı da ünlü "iskan siyaseti" ile, göçerleri Anadolu ve Balkanlara dağıtarak yerleşikliğe geçirmek için çok kararlı davranmış, bunun için tabii 'merkezi' ve 'nizami' gücünü kullanmıştı.(10) Osmanlı'nın bu yerleşikliğe geçirme siyasetinin sosyolojik anlamda "uluslaşma" sürecimiz için kuvvetli bir zemin hazırladığını belirtmeliyim. Prof. Sümer'in yazdıklarına devam edelim: "Şah Abbas Kızılbaş emirlerinin bir daha gaile çıkarmalarını, itaatsizlik göstermelerini önlemek için bu tedbirler ile iktifa etmedi. Küçük yaştan saraya alınıp büyütülen Ermeni, Gürcü, Çerkes soyundan kabiliyetli köleleri yükseltti ve onların muktedir olanlarını en mühim mevkilere tayin etti. Hatta köleleri tedarik edip yetiştirmek için bir de teşkilat kurdu. Bu Yeniçeri Ocağı'nın daha küçük nisbette bir benzeri idi. Bu ocağın reisine kullar ağası deniliyordu." Ve yine Osmanlı'da, Sünni olsun, Alevi olsun göçerlerin "kapı kulları"ndan nefret etmesi gibi: "II. Abbas zamanında İran'ı ziyaret eden Avrupalı seyyah Chardin, Kızılbaşların kullardan nefret ettiklerini ve bununla ilgili olarak onlara 'Kara Oğlu' dediklerini yazmaktadır."(11) Çünkü, "merkezileşme" ve 'nizami' kurumlar geliştikçe, Safevi - Türkmen devletinde de göçer Türkmenler "kenar"da kalıyordu! Haftaya: Alevilikten Şiiliğe...
1) V.J. Parry, "Warfare", The Cambridge History of Islam, vol 2B, sf. 838.
2) Said Amir Arjomand, "Religion, Political Action and Legitimate Domination in Shi'te Iran", European Journal of Sociology, XX, 1991, sf. 79.
3) Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi, II, sf. 214 - 215.
4) D. Morgan, Medieval Persia, London 1988, sf. 117.
5) Prof. R.M. Sanvory, "Safevi İranı", Ed. M. Holt, İslam Tarihi, I, İstanbul 1988, sf. 405 - 407.
6) V.J. Parry, aynı yer.
7) Bkz. F. Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşunda Anadolu Türklerinin Rolü, TTK yay. Ankara 1992, sf. 57 vd., 134.
8) M. Hott, age, sf. 408.
9) Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, sf. 348 - 361; Sümer, age, sf. 32 - 33, 61 - 62.
10) Bkz. Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskanı, Eren yay. İstanbul 1987.
11) Sümer, age, sf. 147 - 148.
(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)
Wednesday, August 13, 2003
ياووز سليم و شاه ايسماعيل- تاها آق يول
Taha AKYOL
İKİSİ de Türkçe konuşurlardı. Farsça şiirler yazan Yavuz'un Türkçe tek dörtlüğü olduğu halde, Safevi hükümdarı Şah İsmail'in "Hatai" mahlasıyla Türkçe bir divanı vardır. İkisi arasındaki kanlı kavga iki ayrı "millet"in kavgası değildir; çünkü o çağda dünyanın hiçbir yerinde bugünkü anlamda "millet" bilinci ve realitesi yoktu. O yüzden ne Şah'tan kaçıp Osmanlı'yı destekleyenler İran'ın "hain"leridir; ne de Osmanlı'ya isyan edip Şah'a destek verenler "hain"dir. O devir, bizde de Avrupa'da da siyasi aidiyetlerin "millet", hatta "ülke" kavramlarına göre değil, mezhep, aşiret, feodalite ve hanedan kavramlarına göre oluştuğu devirlerdi. Her tarihi olaya kendi devrinin şartları açısından bakmak gerekir. O zamanlarda Anadolu'daki göçebe veya yarı göçebe Türkmen hayat tarzı (Sünni olsa bile) serbest, serazad, merkezi otoriteden hoşlanmayan, gerektiğinde "ferman padişahın, dağlar bizimdir" diyen bir hayat tarzıdır. Dini inanışları da (Sünni olsalar bile) 'akaid', 'kelam' ve 'fıkh'ın ince kurallarına değil, içten gelen duygulara, mistik (sufi) coşkulara eğilimlidir. Bunun büyük bir kültürel zenginlik kaynağı olduğu muhakkaktır. Devlet ve kentler ise kayıt ve kuralların, hiyerarşinin, 'teşkilat ve teşrifat'ın, vergi ve maliyenin ifadesidir. Bu 'sosyolojik' boyutu gelecek hafta bırakarak 'savaş'ı görelim şimdi.
TÜRKMENLİK VE OSMANLI
Türkmen geleneklerine dayalı olarak kurulduğu halde, devletin ve kent hayatının kurumlaşması (bu arada medrese) geliştikçe Osmanlı artık Türkmen hayat tarzından uzaklaşmakta, üstelik, Türkmenleri yerleşik hayata geçmeleri ve vergi vermeleri için zorlamaktadır. Osmanlı'yı, onun kurallarını ve kurumlarını tanımayan bu çoğu yarı göçebe Türkmenlerde ise, tek saygın otorite, kendi içlerinden çıkmış 'baba', 'dede' gibi lakaplarla anılan 'heterodoks' derviş ve şeyhlerdir. "Eski Türk şaman'larını hatırlatan bu 'baba' lakaplı Türkmen şeyhleri, köylülerin ve göçebelerin manevi hayatlarının başlıca nazımı ve hakimi idiler; ne (medreseli) din alimleri, ne de burjuva tarikatlerine mensup şeyhler, zihniyetine tamamiyle yabancı oldukları o muhitlerde Babalar'la mücadele edemezlerdi"(1) Osmanlı'nın bu zaafını, Türkmen - Safevi Şah İsmail iyi yakalamıştır. Anadolu yarı göçebe Türkmenlerinde bu dışlanma ve yabancılaşma duygusu derinleşirken, İsmail, Türkmen mistisizmine (heterodoks sufizm) dayanan, Türkmenlerin mehdici (mesiyanik) umutlarına seslenen, tepkilerini işleyen bir 'Kızılbaş' hareketi başlatmıştır!
'Alevi' demiyorum, çünkü Alevilik 'Kızılbaş'tan daha geniş bir kültür ve irfan kavramıdır. 'Kızılbaş'la Şah İsmail ve onu destekleyen Türkmen hareketini kastediyorum. Şah İsmail, gönderdiği 'halifeler' vasıtasıyla, Anadolu'da eski Türk inançlarının ağır bastığı heterodoks Müslüman Türkmen kültüründe 'Ehl - i Beyt' ve '12 İmam' gibi bazı 'Şii İslam' unsurlarının güçlenmesini sağladı. Anadolu Türkmenliği bu noktadan itibaren Alevi kültürü olarak yeni bir senteze yöneldi.(2) Bu, heterodoks Türkmen Müslümanlığında İslami motiflerin daha bir artması demektir ve olumlu bir kültürel katkıdır. Osmanlı'ya yabancılaşmış olan Anadolu'daki heterodoks Türkmen aşiretleri, bekledikleri 'mehdi'yi Şah İsmail'de bulduklarına inandılar ve muazzam nüfuzlarıyla 'baba'lar Şah'ın lehine, Padişah'ın aleyhine isyanlar başlattılar.
'YEZİD ZULMÜ'
Safevilerin Anadolu'da böyle kitleler halinde aktif Türkmen taraftarlar toplaması; o çağda askeri bakımdan da son derece önemli olan bu büyük insan gücünü Osmanlı devletinin kaybetmesi, Safevi devletinin kazanması demekti.(3) Sünni Özbekleri yenen Safeviler Doğu'da Ceyhun'a, Batı'da ise Diyarbakır'ı alarak Fırat'a dayandılar. Yumuşak huylu II. Bayezid zamanında Şah Kulu isyanı ile Anadolu'daki olaylar daha da büyüyünce Şahzade (Yavuz) Selim, babası nı devirip tahta geçti. İran seferine hazırlanan Yavuz, beylerbeyi ve sancakbeylerine emir vererek "Şah İsmail'e taraftar olan ve ayaklanma ihtimalleri bulunan 40 bin kişiyi" 'defter'e yazdırarak bunları hapis ve idam ettirdi.(4) Tarihçi Danişmend, bu sayının "memurların ifradı yüzünden 40 binden çok fazla tuttuğu da rivayet edilir" diyor.(5) Tarihçi Akdağ ise, 40 bin sayısını mübalağalı bulmaktadır: "Şah İsmail'e bağlılıkları, sadece dini inanç olma çizgisini aşarak para yardımı, asker olarak gidip ordusuna katılma, kızılbaşlık propagandası yapmak ve Şah'a casusluk etmek gibi yollarla hizmet ettikleri sabit olanlar hakkında kovuşturma başladı; yakalananlar suç derecesine göre ya yerlerinden sürülüyorlar (özellikle Rumeli tarafına) ya da hapis ve idam ediliyorlardı."(6) Rakam ne olursa olsun, büyük baskı ve katliam yapıldığı muhakkaktır.
İkinci şiddet fırtınası Kanuni Süleyman zamanında yaşanmıştır. Mohaç seferi sırasında Anadolu'da isyanlar yüzünden, Doğu Anadolu'da da Safevi akınları yüzünden kan gövdeyi götürüyordu.(7) Kanuni, Mohaç'tan sonra İran seferine çıkmış, Yavuz zamanındaki kadar olmasa da, Anadolu Alevileri üzerinde yine şiddet ve baskı kurmuştur. Hetorodoks Türkmenlerin İran'a, Sünni Kürtlerin Osmanlı'ya yönelmesi bölgenin etnik yapısını da etkilemiştir. Şah İsmail olayına kadar heterodoks Türkmen 'baba'larla iç içe yaşayan, ordusunu Hacı Bektaş ruhaniyetiyle takdis eden, birçok heterodoks tarikatlara arazi tahsis eden Osmanlı hem şiddet politikasıyla hem Şeyhülislam fetvalarındaki aşağılayıcı ifadelerle Alevilerin karşısındadır artık! Bu fetvalarda Alevi Türkmenler "zındık" vs. gibi itikadi terimlerle aşağılanmışlar, "mum söndü" gibi iftiralara da maruz kalmışlardır! Alevi metinlerinde ise, Sünniler "yezid", "münkir", "münafık" gibi sözlerle aşağılanmıştır. (Pir Sultan'ın bir şiirinde "münkire kılıç çalalım / Hüseyn'in kanın alalım" denilir.) Fakat, bugün özellikle "Alevi ızdırabı"nı anlamalıyız. Şii - İslam'dan alınan "Kerbela" ve "matem" kült'leriyle birlikte, Anadolu'da yaşanan bu vahim olaylar Alevilerde "Yezid zulmü" olarak algılanmış, derin bir "ızdırap" ve tepki kültürü oluşmuştur. İran savaşları sırasındaki şiddetin artık kalktığı 18. asırda bile Erzurumlu Alevi şair İsmail Noksani'nin bir şiirinden(8) aldığım şu beyt, "Alevi ızdırabı" dediğim derin duyguyu yansıtır:
Yezidler elinde müşkil halimiz
Münkir münafık ferş etti yolumuz.
'KIZILBAŞ ZULMÜ'
Mezhep savaşları ve baskıları, bir mezhebin 'iyi', ötekinin 'kötü' olmasından değil, sosyolojik ve özellikle siyasi şartlardan kaynaklanır. Anadolu Alevilerine yapılan zulümden bir mezhep olarak Sünniliği sorumlu tutmak, 'tarih dışı' bir önyargı olur. Çünkü, mezheplerin siyasi tavırları, felsefi ilkelerinden çok, siyasi ve sosyolojik konumlarıyla ilgilidir. Nitekim aynı zulüm, hatta daha şiddetli olarak, Şah İsmail ve devleti tarafından İran'daki Sünnilere ve Sufi tarikatlara uygulanmıştır. Ira Lapidius'a göre, o zamana kadar çoğunluğu Sünni olan İran'da, Safeviler "İslamın başka bir yöresinde bir paraleli görülmemiş veya az görülmüş bir zulümle 12 İmam Şiiliğini dayatmışlar" ve İran'ı Şiileştirmişlerdir.(9) "Safevi kuvvetleri İran'da bir baştan öbür başa yürürken, Sünnilere kılıç zoruyla Şiiliği empoze etmiş, bunu kabul etmek istemeyen Sünnilere karşı gaddarca davranılmış ve çoğu öldürülmüştür."(10) Prof. Faruk Sümer, devrin seyyah ve yazarlarına dayanarak, mesela Şah İsmail'in Tebriz'e girdiğinde Sünni din adamları, kadınlar ve çocuklar dahil olmak üzere pek çok insanı öldürttüğünü, savaşta ve Tebriz'de 20 binden fazla insanın telef olduğunu belirtir. Şah İsmail Sünni ve Türkmen Akkoyunlu oymağından kırk, elli bin kişiyi kılıçtan geçirmiş ve zulmünden dolayı kendisini kınayan anasına kızıp onu da öldürtmüştür.(11) Şah İsmail'in torunlarından Tahmasp ve Büyük Abbas zamanlarında da İran'daki Sünnilere karşı şiddet ve tasfiye (eradication) politikaları uygulanmış ve neticede İran Şiileşmiştir.(12) Meselenin sosyolojik yönleri ve bugünkü perspektifleri gelecek hafta...
1) Fuat Köprülü, Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu, Ötüken yy. 1981, sf. 165.
2) Bkz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Sufiliğine Bakışlar, iletişim yy. 1996, sf. 207 - 209.
3) David Morgan, Medieval Persia, London 1994, sf. 116.
4) İ.H. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, TTK yy. sf. 257 - 258.
5) İ.H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, II, sf. 6 - 7.
6) M. Akdağ, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, II, DTCF yy. 1971, sf. 125.
7) Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, TTK yy. 1992, sf. 75.
8) Şükrü Elçin, Halk Edebiyatı Araştırmaları, Ankara 1988, sf. 85.
9) I. Lapidius, A History of Islamic Societies, Cambridge, 1988, sf. 296
10) David Morgan, age, sf. 121.
11) Faruk Sümer, age, sf. 24.
12) Said A. Arjomand, "Religious Extremism (Ghuluww), Sufizm and Sunnism in Safavid İran, 1501 - 1722", Journal of Asian History, XV, 1981, sf. 31 - 35.
(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)
Tuesday, August 05, 2003
شاخسئى و جمع آيينلرينده اوخونان ايكى آغيت (دو مرثيه)
-------------------------------------------------------------
پير سولطان آبدال : شاه حوسئينه
ايللر ايلى حسرتينى چكره ميوللار منى شاه حوسئينه گؤتورون!
آغلار آغلار گؤز ياشيمى تؤكه ره م
سئللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!
يانيرى اوره ييم٫ اريدى ياغيم
ويرانه يه دؤندو بو گنجليك چاغيم
يارپاقلارى تؤكموش ويرانه باغيم
گوللر٫ منى شاه حوسئينه گؤتورون!
دايانماز بو ظولمه اريدى داغلار
اؤزوم شاها صاديق٫ گؤزوم قان آغلار
قييامته قده ر گؤز ياشيم چاغلار
يئللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!
اوول و آخيرده وار ايدى اونلار
آرتيق كربلادا آل قيزيل قانلار
يارالى اوره كلر٫ آه چكن جانلار
قوللار منى شاه حوسئينه گؤتورون!
آبدال پير خونكارين باغلاندى يولوم
نسلى محمده نه دير بو ظولوم؟
قالسين او ديوانا كربلا چؤلوم
چؤللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!
شاه اسماعيل ختايى: دومانلىدير اوجا داغلار
بوگون ماتم گونو گلدىآه حوسئين٫ واه حوسئين!
سنين دردين باغريم دلدى
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
كربلانين اؤنو يازى
اوره ييمدن چيخماز سيزى
يئزيدلرمى قيردى سيزى؟
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
بيزيمله گلنلر گلسين!
سرينى مئيدانا قويسون!
حوسئين ايله شهيد اولسون!
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
كربلانين يازىلارى
شهيد دوشدو غازىلرى
فاطمانانين قوزولارى
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
كربلانين اؤنو دوزدور
گئجه لر منه گوندوزدور
شاه كربلادا يالنيزدير
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
ايشده گلدى باهار يازلار٫
يازى يازلار٫ گوزو گوزلر
فاطمانا يوللارين گؤزلر
آه حوسئين واه حوسئين!
آتان على٫ آنان فاطما
درد اوستونه دردلر قاتما
ديداريندان محروم ائتمه
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
فاطمانا زولفونو چؤزه ر
آغلايا آغلايا گزه ر
مؤمينلرين باغرين ازه ر
آه حوسئين٫ شاه حوسئين!
خزل اولدو باخچا باغلار
دومانلىدير اوجا داغلار
جان ختايى يانار آغلار
آه حوسئين٫ شاه حوسئين!
Monday, August 04, 2003
Şah Hatayi (Şah İsmail) (1487- 1524)
Kırklar Meydanına Vardım
Gel Beri Ey Can Dediler
İzzet İle Selam Verdiler
Gel İşte Meydan Dediler
Şah Hatayi'm Nedir Halin
Hakk'a Şükr Et Kaldır Elin
Gıybetten Kese Gör Dilin
Her Kula Yeksan Dediler
İran'da Safevi soyundan gelen bir Türk. Erdebil'de doğdu. Ana tarafından Uzun Hasan'ın torunu Bilki Aka'nın oğludur. Babası Haydar'ın ölümünden (1488) sonra dayısı tarafından iki kardeşiyle birlikte düşmanlarından kaçırılarak Şiraz'a gönderildi. Şiraz valisinin, üç kardeşi bir süre hapsettiği söylenir. Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakup'un ölümü üzerine oğlu Rüstem saltanat mücadelesinde onlardan yararlanmak amacıyla üç kardeşi hapisten kurtarır, Şah İsmail'in ağabeyi Sultan Ali, katıldığı iki savaşı da kazanarak Tebriz'e döndüğünde parlak bir törenle karşılanır. Ama üç kardeşin halk üzerinde manevi etkisi, Sultan Ali'nin kazandığı zaferler Rüstem Bey'i korkutur, onları ortadan kaldırmanın yollarını ararken durumu sezen Sultan Ali kardeşleriyle birlikte Erdebil'e kaçar. Sultan Ali yolda kendilerini izleyen Rüstem Bey'in askerleri tarafından öldürülür. Ama iki kardeşini yedi müridiyle Erdebil'e göndermeyi başarır. Şah İsmail ve kardeşi İbrahim burada müritlerince korunur. Sürekli izlendikleri için bir süre sonra Bağru dağına, oradan da Gilan, Gaskar, Reşt ve Lahican'a kaçırılırlar. Lahican'da Kar Kaya'nın evinde saklanan Şah İsmail ilk öğrenimini özel bir öğretmenden gördü. Babasının müritleri dört bir yandan onu görmeye geliyorlardı. Yakalanamadığını gören Rüstem Bey, Lacihan üzerine yürümeye hazırlanırken öldürülünce (1497), Şah İsmail harekete geçer. Müritlerini toplayıp Hazer kıyılarındaki Aravan'a (1500), oradan Erdebil'e gelir. Kendisine katılan Türk oymaklarıyla birlikte yeterince kuvvet topladığını görünce ilk olarak babasının ve Şiilere yapılan eziyetlerin öcünü alma yolunu tutar. Tebriz'e gelip taç giydiğinde (1502), babasının öcünü almış, Baku'yü zaptetmiş, Nehcivan'da Elvend Bey'i yenmiştir. Şah İsmail'in bundan sonraki yaşamı Şiiliği yaymak, Safevi devletinin sınırlarını genişletmek için yaptığı savaşlarda geçer. Devletin sınırları genişleyip Şiilik Anadolu'ya doğru hızla yayılınca Osmanlı'larla çatışır. Sonunda Çaldıran'da Yavuz'a yenilir (1514) ve kaçar. Bu yenilgiden sonra Tebriz'e döndüyse de eski gücünü yitirdiği gibi uğradığı ruhsal çöküntüyle de kendisini şaraba verir. Oğlu Tahmasb'ı yerine atabey olarak bırakır, her yılını ayrı bir kentte geçirerek yaşamını tamamlar. Azerbaycan'da iken ölür. Cenazesi Erdebil'e götürülür.
Şah İsmail, Hatayi mahlasıyla şiirler yazdı. Sanatçı kişiliği çok zor koşullar altında geçen çocukluğu sırasında oluştu. Aruz ve heceyle yazdığı şiirler Azerbaycan edebiyatının Nesimi ve Fuzuli arasındaki döneminin en güçlü temsilcisi olduğunu kanıtlar. Özellikle heceyle yazdığı şiirler Anadolu'da gelişen tekke edebiyatını büyük ölçüde etkiler. Alevi - Bektaşi edebiyatının en güzel örneklerini sunar. Sadettin Nüzhet, şiirlerini dörde ayırıyor:
a) Tasavvufi düşüncelerini içerenler,
b) Aleviliği dile getirenler,
c) Hurufiliğin ilkelerini yansıtanlar,
d) Aşıkane olanlar.
Aruzla yazdığı şiirlerinin ise daha çok tasavvufi olduğu görülür. Bu şiirlerinde kullandığı dil klasik şiirin dilidir. Hece ölçüsüyle koşma ve semai biçiminde yazdığı nefesler ise Yunus'un izlerini taşır. Ama Hatayi'nin kendine özgü şiir yolu oluşturduğu da belirtilmelidir. Hece ve aruzla yazdığı şiirlerini kapsayan Divan'ı basıldı (Sadettin Nüzhet Ergun, Hatayi divanı, 1956; bütün nüshaları karşılaştırılarak yapılan basımı için bkz. Aziz Aka Mehmedof, Şah İsmail Hatayi Eserleri 1, Bakü 1966). Ayrıca Dehname adlı Ali'yi öven bir mesnevisi (Baku 1946) ile yine mesnevi biçiminde yazılmış bir Nasihatnamesi vardır. Değerli araştırmacı Nejat Birdoğan Alevilerin Hükümdarı Şah İsmail Hatayi adlı yapıtında bu büyük ozanın yaşam öyküsünü, Osmanlı ve Safevi yanlarından topladığı şiirlerini daha geniş ve gerçekçi biçimde vermiştir.
KİŞİLİĞİ
Yaşamına can korkusu ile başladı. Daha altı yaşında iken dedesinin müritlerince kaçırılmasaydı öldürülecekti. Gilyan'da altı yıl gizlilik içinde yaşadı. On iki yaşında Ercuvan'da Taliş Mehmed Bey'in elinden zor kurtuldu. Bu yaşında yandaşlarına kalelerin nasıl alınacağını öğretiyordu. Ele geçmeden yandaş toplayabilmek için binlerce kilometre yol yapıyor, ayrı ayrı iklimlere, huyunu suyunu bilmediği topluluklar arasına giriyor, karşılaştığı herkesi inandırıp yanına alıyordu. Anadolu'dan binlerce, on binlerce kişi yalınayak bu genç adam için yollara düşüyordu. Bu yollara düşmede eski Türk inancının etkisi ve inancı olduğu kadar çocuk Şah'ın kişiliği de etkin rol oynuyordu. Osmanlı'da aradığını bulamayan Anadolu halkı, özellikle Erzincan, Sivas, Karaman Türkmenleri Şah'a doğru yola çıktılar. Bu gidiş yıllarca sürünce Yavuz'a verilen bir dilekçede "İşte bir zaman geldi ki Rum ülkesinin halkının çoğu Erdebil olup kafir oldu." denilecektir.
Hoca Sadeddin, bu göçü ''Ol taifenin kalanı dahi terk-i diyar etmek istediler. Ölüsü, dirisine yüklenip cümlesi çıkup gitmek istediler.'' diye anlatır. Kuşkusuz bu gidişi, Anadolu'da kimsesiz kalan Türk'ün orada önem ve güven kazanma isteğine bağlayanlar da vardır. ''Ömründe ve diyarında kendüye adem dinmeyen bikarlar tuman (tümen) beyleri olup hadden ziyade itibar buldular. İşiten çıktı gitti. Yerinden ayrılup yurdunu terk idüp çiftin çubuğun dağıttı.'' Osmanlı ve Dulkadrlı önlemleri bu yürüyüşü durduramıyordu. Hac yerine Erdebil ziyaretini yeğleyenler, ''Biz diriye varırız, ölüye değil." diyorlardı. Bu bilgiyi Aşık Paşazade, bir söylenti olarak aktarıyor.
Kuşkusuz bu oluk oluk akışın sonunda karşılaşılan kişi öyle sıradan biri değildir. Bir kez, kesinlikle çok iyi bir eğitim ve öğrenim görmüştür. Bu eğitim kavramında daha on iki yaşında iken değme babayiğitlerin katlanamayacağı bir gövde dayanıklılığı bulunmak tadır. Bu yaşta en kanlı boğuşmaların içine girip çıkmıştır. İyi bir dövüşçü ve avcıdır. 1500 yılında Tercan-Sarıkayasında bir mağarada yaşayan ve insanlara saldıran bir ayıyı okla vurup öldürecek kadar bilekli ve yüreklidir. O kış Erdebil yöresinde kuşların donup düştüğü havalarda adamlarına kardan kale yaptırıp kuşatıyor ve onları oyalıyordu.
SANATI
Şirvanlı Melikü'ş Şüera Habibi'nin öncülük ettiği Türkçe edebiyatın bir çok uğraşanları devletçe korunma altına alınmıştır. Şah İsmail'in kendisinin hece ve aruz ozanı olması ününü artırmış, bilime saygısı da duyulunca kimi bilginler Erdebil'e gelmiş, kimisini de kendisi getirtmiştir. O dönem kaynaklarında Şah İsmail'i sıradan bir hükümdar olmaktan çok, eski Hurremi'liğin, Babeki'liğin sürücüsü ve Turan düşüncesinin yeni temsilcisi olarak düşünmek mümkün. Bunun için Yavuz Selim, Şah İsmail'e "Afrasiyab -i Ahd" diyecektir. İsmail'e olan sevgi ve sığınma yürüyüşlerine böylece sanat adamları da katıldı. Sultan Hüseyin Baykara'nın (rn. 1447 -1505) oğullarına hile ile ağır yenilgiler vuran Özbek hanı Şeybani'yi 1510'da ortadan kaldıran İsmail'e bu tarihte ilk sığınmalar oluyor. İsmail, bu sanatçıları saygı ile karşılayıp seçkin görevlere atıyor. Bu sanatçıların başında Kemaleddin Behzad (1455 -1535) vardır.
Bu dönemin tarihçilerinden Hvodemir'in anlattığına göre "Üstad Behzad, dönemin en olgun nakkaşlarının ustasıdır. Bir süre, doğruluk örneği Emirin (Hüseyin Baykara'nın) yanında eşsiz işlerle uğraşırken şimdi yüce mertebeli Sahib Kıranın (Şah İsmail'in) yanındadır." Hondmir, bu kitabını H. 904'te (rn. 1498) Ali Şir Nevai adına yazmaya başlamış, H. 905'te (rn. 1499) bitirmiştir. Böylelikle Kemaleddin Behzad'ın Şah İsmail'e sığınışı daha önceki yıllara geçiyor. Bu kitaba göre Nakkaş Ağa Mirek, Hüseyin Baykara yanında iken Kemaleddin Behzad, Şah İsmail'in yanındadır. Belki de Hüseyin Baykara, döneminin geleneğine uyarak Şah İsmail'e bir çok sanatçıyla birlikte Behzad'ı armağan etmiştir. Behzad, özel bir fermanla 1521'de nakkaşhaneye müdür ve sahib-i ihtiyar (yetkili) atandı. O güne değin dağınık olan Safevi nakşına artık bir biçim vermişti. Ağa Mirek, Muhammed Tebrizli, Hace Abdül Aziz, Muzaffer Ali Muhammed vb. bu okulun öbür öğretmenleri idi. Bu dönemde arta kalan kimi saray süslemelerinin yanı sıra son yıllarda bulunan "Cihan Ara-yı Şah İsmail Safevi" kitabındaki yirmi kadar minyatür de dönemine ışık tutması bakımından oldukça değerlidir.
ESERLERİ
Şah İsmail her şeyden önce bir şiir adamıdır, bir gönül adamıdır. Dönemindeki şiir türlerinin tümünü denemiştir.
Ey Hatai zikr-i fikrin eyledin eş'are sarf
Tuttu irfan defterini ehl-i divan şimdiden
dediğine göre irfanının ululuğu dünyayı çok erken tutmuş. Mesnevi de olsun divan şiirlerinde olsun dönemin din ve edebiyat bilgilerine iyice egemen olduğu bir gerçek. Yapıtlarına Farsça ve Arapça eklediğine göre bu dilleri de biliyor. Cavidan-Name'den söz ettiğine göre Fazlullah'ı ve Hurufi'liği biliyor. Kur'an ayetlerine kafiyeli dizeler yazıyor. Ayetleri açıklıyor. Ebced'i biliyor. Özetle şiir bilgilerinde oldukça güçlü. Dehname mesnevisini 19 yaşında yazmıştır. Halk şiiri türlerini biliyor ve ustalıklı kullanıyordu. Hatai'nin aruzla yazdığı şiirlerini çıraklık ve ustalık dönemlerine ayırmak olası. Çaldıran vuruşmasından sonra bu büyük adamın duygularında geniş ölçüde değişmeler olmuş. O, gururlu ve kendini yenilmez sanan egemenin yerini daha durgun, yenilmiş ve gururu kırılmış bir adam aldı. Şiirleri de bu duygulara paralel olarak değişti. Böylelikle duygu yönü ağır basan şiirlerinde bir güçlenme görüldü.
Diyar-ı aşka sultanam dila men de zamanılda
Vezirimdir gam u gussa oturmuş iki yanımda
Men ol şahbaz-ı kühsarem başeğmem gülle-i Kare
Nice anka kimi yavru uçurdum aşiyanımda
gazelinde en içli divan ozanının gücü görülür. Hatai, elbette bir Fuzuli değil. Şiir anlayışı değişik. Hatai'nin şiirlerinde düşüncelerini şiir diliyle yaymak isteyen bir Şah'ın çabalaması var. Şah için şiir bir araçtır. Hatai'nin iki katı yaşayan ulu ozan Fuzuli'de şiirin amaç olduğu açıktır. Hatai bir yandan boğuşurken bir yandan yeni bir devlet kuruyordu. Buna karşın kimi şiirlerinde kendisini güçlü görür:
Çün tecella nurını görmek temenna eylerem,
Şimdi Mansur'am meni bir dara göndermek gerek
beyti herhalde benzerlerinin önünde yer alacak güçte. Şiirdeki gücü asıl hece ile söylediği deyişlerdedir. Bunlar, yüzyıllardır onun inancından olsun olmasın Türk halkının dil-ezberi olmuştur. Kimi törenlerde semahların, cüş havalarının, düvaz imamların hep bu deyişlerden seçildiğini herkes bilir. Türkiye'de hakkında ilk kez Rahmetli Sadeddin Nüzhet Ergun ciddi bir kitap yazar. Kitapta hece ile şiirlerinin yanı sıra, Nasihatname mesnevisinin tümü, ikinci bir mesnevi ve ''Dehname'' den kimi kısa bölümler alınır. Rahmetli Sadeddin Nüzhet kuşku yok ki alanının en yetkilisi. Kitabın sunuş yazısındaki incelemesi son derece değerli. Konuyu ve bu alandaki çalışmaları iyi incelemiş. Azerbaycan yayınlarının temelini Leningrad ve Taşkent nüshaları oluşturuyor. Düzenleyenler, Paris ve Londra nüshalarını da gözden geçirmişler.
Hatayimdir Şah Hatai
Amma adım Ömer dunır.
Demek ki ''Şah Hatai'' veya yalnız ''Hatai'' adını kullanan başka başka ozanlar var. İlginçtir ki bunlardan birinin adı da Ömer. Kimi deyişler değişik yerlerde eksik dörtlüklerle yayınlanıyor. Azerbaycan ve Erdebil nüshaları tapşırmayı ''Hatai'', Napoli nüshası ile Sadeddin Nüzhet yayını ise ''Hatayi'' olarak alıyor.
Geldi Cebrail çağırdı ya Muhammed Mustafa
dizesiyle başlayan şiir Alevi cemlerinde çok söylenen ''Mihraçlama'' dır. Türkiye'de ise ilk kez Sefer Aytekin'in 1958'de yayınladığı Buyruk kitabında yer almış. Buyruk'un Şeyh Safi'ye ait olmadığının kesin kanıtı da kendisinden çok sonra yaşayan torununun bu şiirinin o yapıtta yer alması. Dehname'nin yalnız Leningrad müzesinde aslı vardır. Bu şiir Şah İsmail'in 19 yaşında yazdığı bir aşk öyküsü. 1532 ikiliden oluşmuş. Bölüm başlıkları Farsça verilmiş. Altlarında Azeri ağzıyla çevirileri var. Bu çeviriler Şah İsmail'in değil. Son bölümde,
Hicrinde üç zid ü nun geçti
Sin'din dahi bir füzun geçti
dediğine göre ebcetle bu açıklama h. 911'i (m. 1506) gösteriyor.
Saturday, August 02, 2003
تئاتر "شاه اسماعيل" ويا "دوستداران همه اينجايند" به صحنه رفت
"Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı..."nın piremyerası oldu
GENCLER TEATRI KAMAL ABDULLA’NIN İKİHİSSELİ TARİXİ VE MÜASİR, MİSTİK VE REAL OYUNU ESASINDA HAZIRLANAN TAMAŞANI TEHVİL VERDİ
Dövlet Gencler Teatrı’nda Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı..." tamaşasının piremyerası keçirilib. Eserin quruluşçu rejisoru Teatrın bedii rehberi Hüseynağa Atakişiyev, ressamı emekdar ressam Nazim Beykişiyev, bestekarı Aydın Ezim Kerimoğlu’dur.
Eserin qehremanı müasirimiz olan bir profesordur. O, eserin başlanğıcında böyük sebirsizlikle ve heyecanla Misirli’nin ve Şumer’in gelişini gözleyir. Qız’la söhbetinden belli olur ki, profesor onlara xeyli vaxtdan beri gizledib saxladığı qedim bir kitabı vermek isteyir. Profesor emindir ki, anlayıb-anlamayacaqlarından asılı olmayaraq, bu kitab Misirlni ve Şumei "öz betnine alacaq", bunun üçün onları ancaq kitabın astanasına getirmek lazımdır. "Servetname. Esr XVI. Hacı Mir Hesen ağa Seyyah" adlanan bu kitab bize aydın olmayan bir çox tarixi hadiseleri öz sehifelerinde yaşadır. Profesorun sözlerine göre, kitab başqa bir adını da XVII esrde Zeynalabdin Elbeyi terefinden alıb: "Sirlerin sergüzeşti".
Sehnenin bir terefinde her an ışığa qerq olabilecek bir qaranlıq var. Profesorun nezerleri tez tez hemin qaranlıq mekana dikilir. Sehnede cereyan eden hadiselere, profesorun danışdıqlarına uyğun olaraq, hemin qaranlıq mekan be’zen ışıqlanır, orada saray, bir hissesinde taxt, bir hissesinde ise gözleme otağı olan yer görünür. Tamaşaçılar qaranlıq perdenin arxasından gah hemin yeri, gah da Şah İsmayıl Xetai dövrünün adamlarını görürler. Profesor tarixde humanist şair-qeddar şah obrazları ile qalan Şah İsmayıl haqqında sirli ve maraqlı ehvalatlar danışmaqla bildirir ki, eslinde onlar başqa-başqa adamlar olublar. Sadece, Şah İsmayıl özünün benzeri olan şair Xetaini siyasi meqsedleri üçün bezi meqamlarda özü kimi teqdim eletdirir. Belelikle, xarici görkemlerine göre oxşar, xarakterleri e’tibarile ise tamam ferqli olan iki insan tarixde birce adla - Şah İsmayıl Xetai adı ile qalır.
Tamaşada rolları aktyorlardan Qurban İsmayılov (Profesor), Xalide Elimemmedova (Qız - Taclı Xanım), Elşen Çarhanlı (Şumer - Şah, Server Eliyev (Misirli - Şah İsmayıl), Anar Sefiyev (Hekim - Vezir), Edalet Ebdüssemedov (Usta - Qoruçu) ifa edirler.
AYTEN
"...Hamı sevenler burdadı"nın müzakiresi olub
TEATR XADİMLERİ İTTİFAQINDA KEÇİRİLEN MÜZAKİREDE KAMAL ABDULLANIN PYESİ TARİXE ORİJİNAL YANAŞMANIN MEHSULU KİMİ DEYERLENDİRİLİB
Dünen Teatr Xadimleri İttifaqı’nda şair-dıramaturq Kamal Abdulla’nın Dövlet Gencler Teatrı’nda tamaşaya qoyulan "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı" ikihisseli dıramının müzakiresi keçirildi. Tedbiri İttifaq’ın rehberi Azer Paşa Nemetov açdı. O bildirdi ki, Teatr Xadimleri İttifaqı’nda vaxtaşırı müxtelif eserlerin müzakiresi teşkil olunur. "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı"da maraqlı tapıntıların olduğunu öne çeken Azer Paşa Nemetov qeyd etdi ki, tamaşada müellif Kamal Abdulla ve quruluşçu rejisor Hüseynağa Atakişiyev tarixi hadiselere orijinal ve maraqlı pirizmadan yanaşa bilibler.
Tedbirin aparıcısı profesor İlham Rehimli K. Abdulla’nın tekce müzakireye çıxarılan eseri deyil, ümumen yaradıcılığı barede danışaraq onu Azerbaycan dıramaturgiyasında seçilen qelem sahibi kimi deyerlendirdi. İ. Rehimli texminen 50 ilden sonra K. Abdulla yaradıcılığına daha çox müraciet olunacağını söyleyib, onun sözügeden piyesinde tarixde xeyirxah şair ve qeddar şah obrazı yaratmış Şah İsmayıl haqqında sirli ve maraqlı ehvalatlar danışıldığını vurğuladı: "Müellif gösterir ki, eslinde, onlar başqa-başqa adamlar olublar. Sadece olaraq, Şah İsmayıl onun benzeri olan şair Xetai’ni siyasi meqsedleri üçün be’zi meqamlarda özü kimi teqdim etdirir". Çaldıran döyüşünden sonra taxtda Şah İsmayıl’ın deyil, onun benzerinin eyleşmesi fikrine göre K. Abdulla’ya haqq qazandıran natiq o cür böyük bir şexsiyyetin arvadları esir götürüldükden sonra heç bir tedbir görmeden yaşaması, günlerini şe’r yazmaqla, ova çıxmaqla keçirmesinin inandırıcı olmadığını vurğuladı.
Medeniyyet ve İncesenet Universiteti’nin dosenti, teatrşünas Meryem Elizade yeni düşüncelerin eks olunduğu K. Abdulla yaradıcılığını Azerbaycan dıramaturgiyasında yeni bir xett hesab etdiyini açıqladı: "Piyes oxunmaq üçün deyil, oynanılmaq üçün yazılır. Bu baxımdan, piyeslerinin tamaşaya qoyulması dıramaturqun xoşbextliyidir. Kamal Abdulla’nın ise sehv etmiremse, bir piyesinden başqa bütün piyesleri tamaşaya qoyulub. Bu, onun eserlerine böyük maraq olmasından ireli gelir". M. Elizade’nin fikrince, "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı"da esas göze çarpan meqam eserin ideya-ısturuktur mürekkebliyidir: "Her iki müellif - dıramaturq ve rejisor tamaşaçıya güzeşte getmeyerek, onların qavrayışına uyğunlaşmaqdan qaçırlar. Ona göre de tamaşa evvelce seyrçiye yorucu görünür". M. Elizade bir tamaşaçı kimi qenaetini söyledi: "Eserde iki zaman var ve bunlar bir-biri ile kesişir. İki mekan var. Birinci perdede bunlar kesişmese de, ikinci hissede vahid, virtual texeyyül mekanı ile sanki evez olunur. Personajlar çox asanlıqla bir zamandan digerine keçe bilirler. Menim üçün Şah İsmayıl versiyası o qeder de maraqlı deyil. Mence, bu, vasitedir. Eserde menim üçün esas meqam profesorun - bugünkü ziyalının zamanın zerbelerinden qaçıb keçmiş zamanda gizlenmesidir. Fikrimce, bugünkü ziyalılar hemin profesordan ferqlenmirler. Eserin sonunda ise insan, ziyalı ruhunun qelebesini görürük". M. Elizade tamaşanın ressamı Nazim Beykişiye’i, bestekarı Aydın Ezim Kerimoğlu’nu, elece de aktyorların - Qurban İsmayılov (Profesor), Xalide Elimemmedova (Qız (Taclı xanım), Elşen Çarhanlı (Şümer (şah), Server Eliyev (Misirli (Şah İsmayıl), Anar Sefiyev (hekim (vezir), Edalet Ebdülsemedov’un (usta (qorçu) emeyini yüksek deyerlendirdi.
Müzakirenin gedişinde şair Ramiz Rövşen, rejisor Vaqif İbrahimoğlu, profesor Oqtay Efendiyev ve başqaları da tamaşa barede fikirlerini söylediler.
AYTEN
Şah İsmayıl şexsiyyeti
VE YAXUD DÖVLET GENCLER TEATRININ YENİ TAMAŞASI BAREDE DÜŞÜNCELER
Eslen Azeri Türkü olan, uzun iller İran’a şahlıq etmiş, qüdretli Sefeviler hakimiyyetinin qurucularından biri Şah İsmayıl Xetai haqqında tarixi eserler ne qeder çox yazılsa da, bedii nümuneler bir o qeder az yaranıb. Bu baxımdan görkemli alim, son derece iste’dadlı ve orijinal üslublu dıramaturq Kamal Abdulla’nın bir neçe il evvel yazdığı "Şah İsmayıl" ("Şah İsmayıl ve yaxud hamı seni sevenler burdadır") d’ramı menim fikrimce, milli dıramaturgiyamızda böyük nailiyyet ve hadisedir.
Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl" dıramının Dövlet Gencler Teatrı’nda kollektivin bedii rehberi Hüseynağa Atakişiyev’in quruluşunda gösterilmesi barede qısa düşüncelerimi beyan etmek fikrindeyem.
"Şah İsmayıl" piyesi dıramaturgiyamız üçün yeni olan üslub-formada yazılıb ve Kamal Abdulla zaman-mekan xıronotopunu cesaretle "pozaraq" texminen 500 illik tarixi keçmişimize felsefi düşüncelere söykenen me’nevi, ictimai, exlaqi pencere açıb. Bütün meqamlarda ise o, ilk növbede qeyretli vetendaş mövqeyinde duraraq Şah İsmayıl barede beşeri araşdırmalara möhtac olan fikirlerini heqiqetden şire çeken bedii mentiqle milyonların ixtiyarına verib.
Dıramaturq, alim ve vetendaş Kamal Abdulla’nın bedii mentiqinin ve yazıçı amalının merkezinde Şah İsmayıl tarixi şexsiyyetinin benzeri olduğu fikri durur. Edib bu fikrini zengin texeyyülünün ve o dövrün ictimai-sosiyal, siyasi hadiselerinin mahiyyetinden doğan qenaetinin mentiqi kimi esaslandırıb. Tarixden bilirik ki, on iki yaşından şahlığa qanlı döyüşlerle başlayan Şah İsmayıl demir bilekli, qılıncı top lülelerini çapan, qet’iyyetli, cesur, milletini ve onun dilinin ülviyyetini qoruyan serkerde, dövlet başçısı, müdrik siyasetçi olub. 1514-cü ilde Osmanlı hakimi Sultan I Selim’le Sefevilerin Çaldıran döyüşünde ikinci teref meğlub olub ve Azerbaycanlı hakimin “Taclıbeyim” ve “Behruze Xanım” adlı sevimli ve cesur arvadları da döyüş zamanı esir düşübler. Ağır yaralanmış, “Mehemmed xan Ustaclı”, “Hüseyn Bey Lele Şamlı”, “Sarı Pire Ustaclı”, “Xadim bey Xülafe” kimi yaxın silahdaşlarını itirmiş Şah İsmayıl ölkenin içerilerine çekilmiş ve on ilden sonra dünyasını deyişmişdir.
Kamal Abdulla’nın piyesinde yazıçı öz oxucusunu qet’iyyetle inandırmağa çalışır ki, Şah İsmayıl kimi qüdretli ve qeyretli şexsiyyet arvadlarını yağı esirliyinde qoyub rahat yaşayabilmezdi. Ona göre de ağır yara alan Şah İsmayıl şahlıq niqablı tacını öz benzerine verir ve yeniden qanlı döyüşe atılır. Qeyr-i beraber döyüşde mehv olan Şah İsmayıl’ı taxtda qehremanlığa ve dövlet başçısı kimi siyaset işlerine meyli çox az olan, "Xetai" texellüsü ile şe’rler yazıb "Divan" bağlayan benzer "Şah İsmayıl" evez edir.
Düşündürücüdür, qeyretli qenaetdir, qehreman Şah İsmayıl’a layiq bedii tefekkürün canlı ifadesidir. "Şah İsmayıl" dıramını tamaşaya hazırlayan quruluşçu rejisor Hüseynağa Atakişiyev esere "iki hisseli mistik, real tarixi ve müasir oyun" janrında sehne tefsiri verib. Görünür, rejisor "mistik" sözüne tarixçilerin ola bilecek "hücumlarından" ilkin siper kimi istifade meqsedile müraciet edib. Ancaq önemlisi ve sehne reallığının tamaşaçılara te’sir qüdreti baxımından deyerlisi odur ki, çağdaş vetenperverlik duyğularımız tarixin uzaq keçmişinin dolanbac gerdişinde tesvir ve telqin olunur. Hem dıramaturq, hem rejisor, hem de ifaçılar Qurban İsmayılov (profesor), Nesibe Eldarova ve Xalide Elimemmedova (Qız ve Taclı Xanım), Elşen Çaharlı ve Amil Rehmanov (Şumer ve Şah), Server Eliyev ve Mahir Tapdıqov (Misirli ve Şah İsmayıl), Anar Şefiyev ve Mahir Tapdıqov (Hekim ve Vezir) Edalet Ebdülsemedov (Usta ve Qoruçu) tamaşaçıya "hökm" etmirler, müeyyen dıramaturji tarixçeni mistik, real, romantik, lirik-psixoloji ifade vasitelerile öz çağdaşlarına çatdırırlar.
Yuxarıda dediyim kimi, zaman-mekan xıronotopunu "pozmaqla" romantik ve poetik, realist ve pisixoloji xıronotop yaradan tamaşa müellifleri XVI esrle XXI esr arasında çox dıramaturq ve lirik elaqe yarada bilibler. Bu keçid körpüsünün tamaşa üçün tapılmış ritmin ahengdarlığını pozmamaq, şekil deyişmelerinde vaxt boşluğunun qarşısını almaq üçün "Şah İsmayıl"a bedii tertibat işleyen Nazim Beykişiyev hadiseleri qara fonda ve ağ xetlerle çarpazlaşan labirintvari mekan arxasında verib.
Mehz hemin müqeddeslik zirvesinde de Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl" piyesinin bedii siqleti daha qüdretli ve Dövlet Gencler Teatrı’nın tamaşası daha cazibeli görünür.
İlham REHİMLİ, teatrşünas, profesor, xüsusi olaraq "Üç nöqte" üçün
Thursday, July 31, 2003
بهارييه- "صفت گلشن بهار". "دهنامه" كيتابيندان- از كتاب "دهنامه"
شاه ايسماعيل ختايى
شاه اسماعيل ختائي- شاه ايسماعيل ختايى
قيش گئتدى٫ گينه باهار گلدى گول بيتدى و لاله زار گلدى.
قوشلار قاموسو فغانه دوشدو
عئشق اودو يئنه بو جانه دوشدو.
يئر گييدى قبا-يى خيضرپوشان
جومله ديله گلدى لب خموشان.
سروين يئنه توتدو دامنين سو
سرو اوسته اوخودو فاخته گوگو.
غؤنچه دهنى چمنده خندان. گولمكدن انار آچيلدى دندان.
بولبول اوخودو صيفات-ى هيجران
دريادا دور اولدو ابر-ى نئيسان.
دورنا اوچوبان هاوايا دوشدو
لاچين آليبان اووايا دوشدو.
آلما آغاجى ديبينده سايه
طعن ائيلر ايدى بولود دا آيه.
ياشين يئره تؤكدو ابر-ى نئيسان بولبوللر اوخودو سد هئزاران.
مئى بسلدى ژاله هر ورقده
توراج كيتاب اوخور طبقده.
قوم قوم دئر ايدى آغاجدا قومرو
مست اولدو بنؤوشه ايچدى خمرى.
شاخ اوسته قاباقلار آسلى حالى
قو گردنيدن وئرير ميثالى.
قوش بئچچه لرى اونو يووادان مكتب اونو تك گلير هاوادان.
بوياندى زمين هزار رنگه
اؤوراق-ى شجر ده تنگه تنگه.
نييلوفر آچيلدى سويا گيردى
پيراهنينى باشينا بوردو.
چينار الينى چو رقصه آچدى
گول خيردا زرين شاباشا ساچدى.
چايلار بولاندى٫ ييخدى آرخين باغلار آغاجى گؤيه رتدى شاخين.
گيلاس آغاجى ديبينده ماهوم
چون ماه ايدى در مييان-ى انجوم.
يوز دورلو قبا گئييب چمنلر
آغ دونونو گئيدى ياسمنلر.
شاخ اوسته شوكوفه –يى شجرلر
موسا ائليدن وئرير خبرلر.
سيرابى گولون اوزونده آبى نرگيز اوتورار گؤزونده خوابى.
هر غؤنچه ده ورد-ى ارغوانى
قومرو گؤزودن وئرير نيشانى.
تا چالمايا دان يئلى تاپانچا
اوزونه نيقابين اؤرتدو غونچا.
ياشيل چمن اوسته ژاله چين چين
اخضر فلك اوسته رشك-ى پروين.
سرو ائتدى چمنده سرفرازى گول جيلوه نير باشيندا نازى.
چيخميش بوداغ اوسته عندليبى
مينبر ده اوخور چمن خطيبى.
جولار آخادير چمنده هر سو
نرگيز گولونون گؤزونده اويخو.
لاله اوتورور باشيندا تاجى
هئچ سروره يوخدور ائحتيياجى.
سونبول داراميش ساچين به شانه. عنبر قوخوسون قيلير فشانه.
جولار آخادير كنار-ى باغدان
سو ايچمه يه آهو گلدى داغدان.
لاله گئجه لر ياخيب چيراغى
عاشيق جييه رينه چكدى داغى.
ناز ايله بزه ندى باغ سروى
سانجيب باشينا دوم-ى تزروى.
گوللر ورقينه دولدو شبنم چون برگه-يى حووض-ى آب-ى زمزم.
آل ايله ياشيل گيييندى باغلار
آغ له چه يى سرپه سالدى داغلار.
سوسن قيليج آلدى٫ بيد خنجر
عئيش ائتمه يه نين گؤزونه سانجار.
پرواز قيلير هاوادا توغرو
يا رافع اوخور كيميسى ياهو.
سايرار آغاج اوسته يوز سيغيرچين آهنگ توتار اونا گؤيه رچين.
اسمكده نسيم-ى عنبر افشان
ياپراغ نى قيلير بوداغدا لرزان.
اؤتگون قوشو كؤچدو٫ قيلدى پرواز
دورنا و عوقاب و قورغورا٫ غاز.
مورچين و چوره و نرگه٫ سونا
يايدى قانادين كى گؤله قونا.
ككليك گولر ايدى داغدا قاه قاه بايقوشلار اوخوردو لى مع الله.
سرو اؤز آياغينا سايه سالميش
ضيلل-ى ساچينى هومايا سالميش.
نووروز گولونون آچيق دهانى
مورغ اوندا هزار اوخور زبانى.
دايلار توله دى٫ بوراخدى يالى
كيشنه ر چالاغان قولون ميثالى.
قوزلادى قويون٫ تؤكولدو دؤللر يايلاق هوسينى قيلدى ائللر.
دوشمن قانى تك قيزاردى هر سو٫
اؤتگون سارىيا يئريدى آهو.
بيرى بيرينى قووور گئييكلر
بالا دؤلومون قيلير پئييكلر.
دورموش چمن اوزره سرو آياغا
قيلماغا تاماشا سول و ساغا.
گول دوخترينين عروسو يئتميش گولگون دوواغين باشينا اؤرتموش.
آهو قوزو دويدوروب اويوتدو
اوغورلانيب اؤزو٫ اوتا گئتدى.
صحرايا بوراخدى نافه آهو
خاك-ى سييه اولدو موشك-ى خوشبو.
دورنا اوچوب٫ اون چكيب هاوادا
گئده ر اونو قيرخ آغاج زيياده.
باغرى قارانين قاراردى باغرى شاهباز اونا واراندا دوغرو.
قوشلار يووادان اوچوردو بالا
آهو يئنه ده سود وئره ر غزالا.
چيخدى گونشه يئر اژدهاسى
بوينوزونو سالدى داغ بوغاسى.
هر بير چيچك اوسته قوندو زنبور
دؤوشورمه يه چيخدى دانه سين مور.
هر شئى گونشه قوروتدو ياشين قؤوس-ى قوزح آچدى تر قوماشين.
شب جو جو ائده ر آغاجدا سئرچه
اوچاندا قوناندا بئيله پرچه.
يارپاغى آغاجلار اوسته لرزان
كيميسى چو تير٫ كيميسى پئيكان.
شاه طوطى اوخور شكر كلامين
قند ايله پور ائتدى بند و دامين.
دؤندو وطنينه جومله قوشلار
گلدى يوواسينا قيرلاقوشلار.
Tuesday, July 29, 2003
شيخ صفى الدين اسحاق اردبيلى١٣٣٥ –١٢٥٢نه سن؟ (چيستى)
ائى رؤونق-ى بهار و چمن ! گول مو سن؟ نه سن؟
ائى ايختييارى الدن آلان! ائل مىسن نه سن؟
دؤور-ى اوزونده سبزه خطين گؤره ن دييير:
رئيحان٫ بنفشه٫ سوسن و سونبول مو سن؟ نه سن؟
خوش جنگجو گلير گؤزومه قاش و كيرپييين!
ائى گؤزلرى صوراحى! قاراوول مو سان؟ نه سن؟
ائى كؤنلومون خرابه سى٫ آهولار اويناغى!
ديوانه لر ياتاغى٫ مگر چؤل مو سن؟ نه سن؟
افغان و آه دير گئجه و گوندوز ايشين صفى!
قومرو مو سان بو باغدا؟ بولبول مو سن؟ نه سن؟
چيستى؟- ترجمه
شيخ صفى الدين اسحاق اردبيلى١٣٣٥ -١٢٥٢
اى رونق بهار و چمن٫ آيا تو گلى؟ چيستى؟
اى كه اختيار مردم از دستشان مىربايى٫ تو انسانى؟ چيستى؟
هر آنكه سبزه خطدر دور رخت را ديده گويد:
ريحان٫ بنفشه٫ سوسن و سنبل هستى تو آيا؟ چيستى؟
ابرو و مژگانت به چشمم جنگجويانى خوش اند!
اى آنكه چشمهايش صراحى است٫ تو قراول هستى؟ چيستى؟
اى كه بازيگاه آهوانى٫ خرابه دل منى!
اى خوابگه ديوانگان٫ تو مگر دشت و بيابانى؟ چيستى؟
كار صفى شب و روز آه و افغان كردن است!
آيا تو قمرى اين باغى؟ بلبلى؟ چيستى؟
Thursday, July 24, 2003
Dünyanı itaete getiren hökmdar: Şah İsmayıl Xetai
Keçen minillikde Azerbaycanda en uzun süren müddetde (1501-1736) hakimiyyetde olmuş Sefeviler sülalesinin banisi I Şah İsmayıl Xetai ve onun davamçıları olanlar- Sefeviler sülalesinin nümayendeleri Azerbaycanın siyasi tarixinde xüsusi ve müstesna ehemiyyete malik siyasi xadimlerdir. Azerbaycanın erazi bütövlüyünün te'min olunması, türk dilinin (Azerbaycan) dövlet dili kimi işledilmesi ve beynelxalq ehemiyyet kesb etmesi, elmin, medeniyyetin, incesenetin coşqun inkişafı, sosiyal edaletin tentenesi kimi yüksek qiymetlendirilen siyasetin aparılması onlara müstesna nüfuz qazandırmışdır. Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatında I Şah Abbas Sefevi edaletli hökmdar kimi xüsusile ferqlenir.
İster Qerb, isterse de Şerqde bu sülalenin nümayendeleri çox yüksek qiymetlendirilmişler. I Şah İsmayıl Sefevi, I Şah Tehmasib Sefevi, I Şah Abbas Sefevi haqqında yazılanlar onları çox böyük ve tanınmış siyasi xadimler kimi xarakterize edir. Monteskyönün "İran mektubları" eserine daxil olan mektublarının birinde I Şah Abbas Sefevinin adının bütün dünyaya yayıldığı yazılır. Mirze Kazim beyin "Bab ve babiler" eserinde "Şanlı Sefeviler sülalesi" ifadesi işledilir. Qeyd edek ki, dünya şöhretli şerqşünasın bele yazması bu sülalenin nümayendelerinin ciddi elm nümayendesi terefinden qiymetlendirilmesidir. M. Terbiyyet meşhur "Danişmendan-i Azerbaycan" (danişmend - sözünün lüğetde tercümesi "alim", "bilikli" demekdir) eserinde bu sülalenin nümayendeleri haqqında yazılanlar çox ciddi ehemiyyet kesb edir. Me'lum olduğu kimi bu eser Qerbde çox yüksek qiymetlendirilmişdir. Abasqulu Ağa Bakıxanovun "Gülüstan-i İrem" eserinde Sefevi şahlarının adları çekilir ve onlara esasen, müsbet münasibet ifade olunur. Böyük Britaniya ve Şimali İrlandiya karllığında R. Seyvori, V. Minorskinin Sefevilerle bağlı yazdıqları çox yüksek elmi seviyyeye malik olan eserler bu sahede mühüm ehemiyyet kesb edir. M. Terbiyyetin yuxarıda adı çekilen eserinde Şah İsmayıl Xetai haqqında "dünyanı itaete getiren bu hökmdar" ifadesi yazılır. Qeyd edek ki, hemin kitabda bu sülalenin hakimiyyetden evvelki dövrünün nümayendeleri olan Şeyx Sefi ve Şeyx Heyderin de adları çekilir. Kitabda Şeyx Sefi "bizim dünya mürşidi" kimi adlandırılır. Sefeviler sülalesinin nümayendelerinin alim, bilikli, me'lumatlı şexsler kimi qiymetlendirilmeleri enenevi Azerbaycan siyasetinin çox yüksek seviyyesini ve nüfuzunu ifade edir. E. Braunun meşhur "İran edebiyyatı" eserinde Sefeviler sülalesinin nümayendeleri haqqında xüsusile yazılıb. Sefeviler sülalesinin siyasi nüfuzlarının yüksek seviyyede olmalarına sübut kimi Avropada onların "böyük sufiler" adlanmalarını nümune göstermek olar. Me'lum olduğu kimi, I Şah Abbas Sefevi hem Qerbde, hem de Şerqde "böyük" kimi tanınmışdır.
Sefeviler sülalesinin banisi I Şah İsmayılın edebi yaradıcılığı Türkiyede çox yüksek qiymetlendirilmişdir. S. N. Ergün, F. Köprülüzade Şah İsmayıl Xetai yaradıcılığını tedqiq etmişler. Şah İsmayıl Xetainin siyasi nüfuzunun mühüm göstericisi kimi böyük ingilis filosofu F. Bekonun, Azerbaycanın mütefekkir şairi M. Füzulinin Şah İsmayılı qiymetlendirmeleri böyük ehemiyyet kesb edir. F. Bekon hem zahiri görünüşü, hem yüksek menevi keyfiyyetlerine göre onu çox yüksek qiymetlendirmişdir. Azerbaycan edebiyyatında Şah İsmayıl Xetai merhelesi Nesimiden sonra, Füzuliden ise bir qeder evveldir. Azerbaycan edebiyyatında bu iki klassikin yaradıcılıqları arasında zamanda orta mövqe tutan Xetai yaradıcılığının xüsusi merhele kimi deyerlendirilmesi ciddi elmi esasa malik olan bu şe'r senetinin layiqli qiymetidir. Xetainin üç dilde (Azerbaycan türkcesi, Fars ve Ereb) şe'r yazması, öz şanlı genetik seleflerinin (hem ata terefden - Şeyx Sefi, hem ana terefden Hesen Şah Ağqoyunlu), elece de, şe'r seneti korifeylerinin Nizami, Yunis İmre, Nesimi enenelerini davam ve inkişaf etdirmesi onun edebiyyat tarixinde xüsusi bir senetkar olduğunu xarakterize edir. Bu senet yüksek elmilik, sade xalq diline yaxınlığı ile seçilir. Şah İsmayıl Sefevi siyaset sahesinde olduğu kimi edebiyyat sahesinde de elmiliyi ile xüsusi seçilen bir dahi kimi qebul edilebiler. Şah İsmayıl Xetainin tebieti gözel, elmi suretde bilmesi "Dehname" mesnevisinin meşhur "Bahariyye" hissesinde me'lum olur ("Sifet-i gülşen-i bahar" - Bahar güllüyünün tesviri). Bu hissede faxte (qumru, çöl göyerçini), durna, laçın, bülbül, turrac, qumru, qu, üqab (qaraquş, qartal), qurqura, qaz, keklik, bayquş, sığırçın, ötkün quşu, gögerçin (göyerçin), şahbaz, serçe, tuti kimi quş adları çekilir. Bu hissede adı çekilen bitki adları da hemçinin onun tebieti sevmesinin ifadesi kimi qebul edile biler. O, burada tebieti tam suretde tesvir etmeye müveffeq olabilib. Heç şübhesiz ki, bu gözel tesvirde Xetai Azerbaycan tebietine esaslanmışdır. Şah İsmayıl Xetainin şe'rleri onun felsefe (bu söze şe'rlerinde bir defe rast gelinir), astronomiya, riyaziyyat, musiqi, edebiyyatşünaslıq kimi elmleri derinden bilmesini eks etdirir. Xetainin Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatına yaxınlığı ve sevmesi de şe'rlerinde aydın suretde ifade olunur. Onun şifahi xalq edebiyyatına münasibeti ciddi elmi yanaşmaya göre çox mühüm ehemiyyet kesb edir. Şah İsmayıl Sefevi (Xetai) Azerbaycan tarixinde çox böyük siyasetçi kimi dövlet senedleri sahesindeki xidmetlerine göre de xüsusile qeyd olunabiler. Onun xarici ölkelerle apardığı diplomatik yazışmalar ciddi elmi ve siyasi mezmuna malik olan senedler kimi xüsusi tarixi ehemiyyete malikdir.
Xetainin Avropa ölkeleri ile apardığı xarici siyasetini müasir dövrde xüsusi ehemiyyete malik olan bir enene kimi qebul etmek olar. F. Köprülüzadenin "Azeri edebiyyatına aid tedqiqler" (B. 1996) kitabının 19-cu sehifesinde Şah İsmayıl Sefevinin mensub olduğu aile "türk ailesi" adlandırılır. Bu kitabın giriş hissesinde F. Köprülüzade böyük bir sülaleye aid edilir (seh.3). (Osmanlı sultanlarının vezirleri sülalesi). Bu böyük türk alimi Şah İsmayılın şexsiyyetini "yüksek ve ezmkar" adlandıraraq onun İran, Xorasan, Azerbaycan ve İraq erazisinde bir qüdretli dövletin vücuda getirmesini yazır. Qeyd edek ki, yuxarıda adı çekilen kitabın 5-ci sehifesinde onun dünya şöhretli alim olması yazılır."Ensiklopedik lüğet" (Sankt Peterburq, 1890) kitabının 13-cü sehifesinde yazılır ki, Xetainin parlaq sarayında böyük moğolların ve diger şerq ölkeleri hökmdarlarının sefirleri Rusiya, Fransa, İngiltere, İspaniya ve Niderlandın sefirleri ile görüşürdüler. Bu kitabın 12-ci sehifesinde yazılır ki, I Şah Abbas İslam Persiyasının en görkemli hökmdarı olmuşdur. Ele bu sehifede qeyd olunur ki, o, xiristianlığa qarşı dözümlü münasibet gösterib. "Böyük Sovet Ensiklopediyası" (38-ci cild) kitabının 622-ci sehifesinde Sefeviler sülalesini Persiya, Azerbaycan, Efqanıstan ve Ermenistanın bir hissesinde 1502-1736-da hökmranlıq eden şah dinastiyası kimi gösterilir.
Şah İsmayıl Sefevi (Xetai) her şeyden önce, hem de Azerbaycan tarixinde böyük serkerde kimi meşhurdur. "Azerbaycan tarixi" (Z. M. Bünyadovun ve Y. B. Yusifovun redaktesile); B. 1994 - kitabının 394-cü sehifesinde yazılır ki, Sefevilerin Erdebil hakimiyyeti merkezleşmiş Azerbaycan dövletinin yaradılmasında rüşeym olmuşdur. Mentiqi netice çıxarmaq olar ki, Sefeviler sülalesinin hakimiyyete qederki dövre aid olan nümayendeleri Azerbaycan siyasi tarixinde müstesna ehemiyyete malikdirler. Bu kitabın 405-ci sehifesinde yazılır ki, 1510-cu ilde Amu Deryadan Ferat çayına qeder geniş erazi İsmayılın hakimiyyeti altına keçdi (seh.405). Kitabın 418-ci sehifesinde yazılır: "...hele Şah İsmayılın hakimiyyete gelmesine qeder Sefevilerle Avropa dövletleri, xüsusile Venesiya Respublikası arasında diplomatik elaqeler yaranmışdı" (seh.418.)"Azerbaycan tarixi" (III s), B,. 1999 - kitabının 215-ci sehifesinde yazılır ki, Azerbaycan Sefevi dövletnin İngiltere ile elaqeleri XVI esrin II yarısında teşekkül tapmağa başlamışdı."Azerbaycanda Sovet Ensiklopediyası", xs; B., 1987 - kitabının 473-cü sehifesinde yazılır ki, I Şah Abbas ingilis donanmasının kömeyi ile Hörmüz adalarını tutmuşdu. Ye'ni, 1622-de Hörmüzü portuqaliyalılardan geri almışdı. Bu ise Azerbaycan Sefevi hökmdarı I Şah Abbas Sefevinin mahir ve nüfuzlu bir siyasetçi olduğunun göstericisidir. Y. V. Lambert "At war with Nistoru" kitabında Şah İsmayılın şahenşah kimi Tebrizde tac qoymasını qeyd edib. Bu titulun Tebrizde qebul olunması onun banisi olduğu sülalenin, hem de Azerbaycan dövletinin tarixi nüfuzunun eks edilmesidir. Fransız dilinde çapdan çıxmış "Tarix ensiklopedik lüğetinde" Şah İsmayılın neslinin nümayendelerine aid (ecdadları) böyük sufiler ve islam müqeddesleri kimi meşhur olması yazılmışdır. Mehemmed Füzuli kimi mütefekkirin Şah İsmayılı "Zemanenin padşahı" kimi te'rif etmesi onun yaradıcılığından me'lumdur. Be'zi arxiv materiallarından netice çıxarmaq olar ki, bu sülale 1736-cı ilden sonra da böyük nüfuza malik olmuşdur. I Şah İsmayıl ve onun ardıcılları edaletli siyaseti ile tanınmışlar. Abasqulu Ağa Bakıxanovun "Gülüstan-i İrem" eseri ve Azerbaycan şifahi xalq edebiyyatından I Şah Abbasın da öz edaleti ile meşhur olması qenaetine gelmek olar.
Nazim Hüseynov, felsefe elmler namizedi
Wednesday, July 23, 2003
Azarbaycan Bilimler Akademisi ile Hüseyin Gazi Kültür Sanat Vakfı'nın ortaklaşa düzenleyecekleri Şah Hatayi Sempozyumu 9-10-11 Ekim 2003 tarihinde Ankara'da gerçekleştirilecek.
2003 yılında Türkiye'de ilk kez 16. yüzyıl ve sonrasına damgasını vurmuş büyük bir ozanın, devlet adamının adına bir sempozyum düzenlenecek. Şah Hatayi (Şah İsmail) büyük bir ozanlığının yanında, aynı zamanda büyük bir devlet adamıdır ve Osmanlı Safavi çatışması bütün zamanları etkilemiştir. Yavuz Selim ve Şah İsmail arasında geçen Çaldıran Savaşı her iki devletten de önemi kayıplar verdirmiş ve etkileri ve düşmanlıkları uzun süre her iki taraftan da gitmemiştir.
Konu günümüz Türkiyesinde aydınlanamamıştır. Türkiye nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturan Aleviler-Bektaşiler arasında Şah Hatayi adı çok büyük bir önem taşımaktadır. Hiç bir cem töreninde Şah Hatayi deyişleri söylenmeden geçilememektedir. Türk halk şiirinin önemli bir damarını yine Şah Hatayi temsil etmektedir. Onun arı Türkçe söylemi, zengin tasavvuf düşüncesi büyük bir öneme sahiptir.
Yapılacak bu sempozyum, ülkemiz insanına Şah Hatayi'nin gerçek kimliğinin tanınmasını amaçlarken, o günün koşullarının iki Türk hükümdarını karşı karşıya getirmesine de ışık tutacak ve günümüzde tartışılıp bilim adamları ve araştırmacıların süzgecinden geçmeyen bazı konulardaki eksiklikleri tamamlayacaktır.
Bu sempozyumda özellikle Azarbaycan ve Türkiye bilim çevrelerinin birlikte konuyu enine boyuna irdelemesi iki devlet arasındaki ilişkilere de kültür açısından büyük katkı sağlayacaktır.
Sempozyumda bildiri sunacak bilim adamlarının sgulag@yahoo.com adresinden bilgi almaları duyurulur.
HÜSEYİN GAZİ VAKFI
HÜSEYİN GAZİ FOUNDATİON
Sayın..................................................................
Hüseyin Gazi Vakfı ve YOL Bilim,Kültür ve Araştırma Dergisi tarafından düzenlenen, Kültür Bakanlığı tarafından desteklenen “Sosyal, Edebi, Siyasal, İnanç ve Kültür Tarihinde Şah İsmail (Şah Hatayi)” konulu sempozyum 10-11 Ekim 2003 tarihinde, Çankaya Belediyesi Çağdaş Sanatlar Merkezi salonlarında yapılacaktır.
Sempozyumun amacı; Şah İsmail (Şah Hatayi) simgesel ismi altında şekillenen Safavi ve Osmanlı devlet yapılanmalarını, devlet mekanizmaları içindeki etnik, sosyal, kültürel, dinsel alt yapıları, o dönem Anadolusunun içinde bulunduğu sosyo-kültürel, sosyo-ekonomik ve dinsel yapılanmaların oluşturduğu karşıt tezleri veya birliktelikleri, bu tarihsel ve dinsel temellerin edebi ürünlerde aldığı boyutu görebilmektir. Türk tarihinde ve kültüründe ve Anadolu inanç yapılanmalarının içinde çok önemli bir dönemi simgeleyen Şah İsmail olgusunu incelemek, bilimsel verilerle tahlil etmek, yanlış ve düşmanca bilgilendirmeleri gidermek, tanıtmak, geniş halk kitlelerinin bu zengin ürünlerden kazanımlarını sağlamaktır. Ayrıca, yeni ürünlerin toplanması, bilim dünyasına sunulması ve bu alanda çalışacak genç araştırmacıların kazanılmasını da amaçlıyoruz.
Hüseyin Gazi Vakfı ve Yol Bilim Kültür Araştırma Dergisi tarafından düzenlenen sempozyumumuz 2 gün süreli olup, yol,yemek ve konaklama masraflarınız Hüseyin Gazi Vakfı tarafından karşılanacaktır. 3. gün ise Phrigya bölgesindeki Seyyid Battal Gazi Külliyesi, Şeyh Şücaeddin Veli Külliyesi, Üryan Baba Türbesi ve Yazılıkaya (Midas) inanç ve kültür alanları gezilecektir. Gezi günübirlik olup aynı gün Ankara’ya dönülecektir. Sempozyuma ve geziye katılıp katılamayacağınızı, katılacaksanız bildiri konu başlığınız ile bildiri özetini sempozyum komitesine bildirmenizi rica ediyoruz.
Ayrıca bildiri özetleri (Türkçe-İngilizce) ve bildiriler özgün bir yayın olarak yayınlanacaktır. Bu cümleden olarak sempozyuma bildirili olarak katılan bilim adamlarının eserlerinin yayın hakları Hüseyin Gazi Vakfı’na aittir. Sempozyuma bildirili olarak katılan araştırmacılara yayınlanacak olan sempozyum bildiri kitabından 10 adet verilecektir.
Ekteki formu doldurarak en geç 30 gün içerisinde aşağıdaki adrese göndermeniz gerekmektedir.
Saygı ve sevgilerimizle.
Gülağ ÖZ Yrd.Doç.Dr. Yağmur SAY
Hüseyin Gazi Vakfı Başkanı Hüseyin Gazi Vakfı Bilim Kurulu Başkanı
Yol Dergisi Sahibi YOL Dergisi Bilim Danışma Kurulu Üyesi
Şah İsmail (Şah Hatayi) (Sosyal,Edebi, Siyasal, İnanç ve Kültür Tarihinde) Sempozyumu (10-11 Ekim 2003)
Düzenleme Komitesi
Prof.Dr. Fuzulü Bayat
Yrd.Doç.Dr.Yağmur Say
Ali Yıldırım (Araştırmacı-Yazar, Hukukçu)
Gülağ Öz (Araştırmacı-Yazar)
Piri Er (Araştırmacı-Yazar)
Öğr.Grv.Erkan İznik
Öğr.Grv.Ahmet Taşğın
Aydın Durdu (Araştırmacı).
Tohit Melikzade
Değerlendirme Kurulu
Prof.Dr. Kamil Veli Nerimanoğlu
Prof.Dr.Fuzuli Bayat
Prof. Dr. Mehmet Bayraktar
Prof. Dr. Mürsel Öztürk
Yrd. Doç.Dr.Yağmur Say
Not : Katılımcıların bildiri özetlerini veya bildirilerini muhakkak yukarıda verilen iletişim adresine postalamaları veya bir dosya halinde yukarıdaki e-mail adresine yollamaları gerekmektedir.
Adres: ysay@anadolu.edu.tr
Saturday, July 19, 2003
شاه ايسماعيل صفوى ختايى
دْوست
ازل باهار اْولمايينجا، قيرميزى گول بيتمز ايميش،
قيرميزى گول بيتمه يينجه، دردلى بولبول اؤتمه ز ايميش.
بولبول هوسلى اؤتمه يه، ساريليب گول له ياتماغا
باخچابان گولو ساتماغا؛ گول قدرينى بيلمز ايميش.
باخچابان ساتما بُو گولو!، حرام دير پاراسى پُولو
آغلاتما دردلى بولبولو!، گوزياشىنى سيلمز ايميش.
جان ختايىم! اؤلمه يينجه، تنين تْورپاق اْولمايينجا
دْوست دْوستدان آيريلمايينجا، دْوست قدرينى بيلمز ايمش!
ترجمه:
تا بهار نيايد گل سرخ شكفته نمىشود
وتا گل سرخ شكفته نشود٫ بلبل دردمند آواز نمى سرايد
هوس و ذوق بلبل به آواز خوانى٫ به در آغوش كشيدن گل و آراميدن در آغوشش است
هوس و هدف باغچه بان هم٫ چيدن گل و فروختن آن است٫ زيرا كه قدر گل را نمىداند
اى باغچه بان! نفروش اين گل را!! سود اين سودا حرام است!!!
اشك بلبل را نريز٫ گريه اورا پايانى نيست. سخت است كه اشك وى پاك شود
جان من ختايى!!! تا زمانيكه در پنجه مرگ گرفتار و تن خاك نگرديده است
و تا زمانيكه دوست از دوست خويش جدا نشده است٫ سخت است كه انسان قدر دوستى را بداند
گركدير
منيم يولومدا٫ يئكتالار گركدير
دين و ايمانى ياغمالار گركدير
منيم تك جؤوهرى٫ نادان نه بيلسين
منى بيلمه يه دانالار گركدير
نه بيلسين منى هر بير باشى گؤزلو
كؤنول گؤزونده بينالار گركدير
من اولمام ده يمه فيكر ايلن مويسسر
منه بير اينجه سئودالار گركدير
منم سولطان خطايى حئيدر اوغلو
منيم يولومدا قاوقالار گركدير
ترجمه
در راه من-براى وصول به من- يكتا ( و يكدل وآشفته) مىبايست بود
كسانى كه دين و ايمانشان را يغما كرده باشند
ارزش جوهرى مثل من را نادان ها چه بدانند
براى شناخت قدر من دانا بايد بود
هر كه دو چشم سر داشته باشد نمىتواند مرا درك كند
بايد در چشم دل بينا بود كه بتوان مرا درك كرد
من با هر انديشه اى به دست آمدنى نيستم
براى تصاحب من عشقهاى ظريف لازم است
منم سلطان ختايى حيدر اوغلو
كه در راهم-براى وصالم غوغاها لازم است.
شاه اسماعيل صفوی ختايى
