<$BlogRSDUrl$>

Sunday, August 24, 2003


بؤيوک دؤولت خاديمي

ز.ابراهيموف


آذربايجانلي شاه ايسماعيل صفوي اؤز دؤورونون بؤيوك و مودريك خاديمي، ماهير سركرده سي اولموشدور. اونون قوردوغو صفويلر دؤولتي آذربايجانين و ايرانين تاريخينده چوخ موهوم و ماراقلي دؤورلردن بيريسيني تشكيل ائدير. شاه ايسماعيلين باشچيليق ائتدييي صفويلر دؤولتي زاماني آذربايجانين و ايرانين سياسي- ايجتماعي و مدني- معنوي حياتي جوشغون سورعتله ترققي ائتمه يه باشلاميشدي. صفويلر دؤولتينه قده ر آذربايجاندا و ايراندا مركزلشميش واحيد بير دؤولت يوخ ايدي. بو زامان حؤكم سوره ن دره بىليك، پراكنده ليك نتيجه سينده آذربايجاندا و ايراندا بير نئچه حؤكمدارليق وار ايدي. بونلارين ايچريسينده آز چوخ قوووتلي اولاني آغ قويونلو دؤولتي ايدي. بو دؤولت آذربايجان اراضيسينين خئيلي حيصصه سيني، جنوب ويلايتلريني احاطه ائديردي. ايرانين دا بير چوخ ويلايتلري آغ قويونلو دؤولتينين تركيبينه داخيل ايدي. آذربايجانين شيماليندا شيروانشاهلارين دربندي سولاله سينين باشچيليق ايتدييي شيروان دؤولتي مووجود ايدي. بوندان باشقا اؤلكه ده كيچيك بير دؤولت- اردبيل حؤكمدارليغي دا وار ايدي. بو دؤولته آذربايجانين صفويلر قبيله سيندن اولان شئيخلر باشچيليق ائديرديلر. گؤستريلن بو دؤولتلرله ياناشي اولاراق آذربايجاندا و ايرانين جنوب شرقينده بير چوخ كيچيك فئودال حؤكمدارليقلاري دا وار ايدي. لاكين بو دؤولتلر و حؤكمدارليقلار آراسيندا مؤحكم بير ايتتيفاق يوخ ايدي. طبيعيدير كى، بوتون بونلار، دره بىلييين و پراكنده لىيين حؤكم سورمه سي و مركزلشميش واحيد بير دؤولتين اولماماسي اؤلكه نين سياسي، ايقتيصادي و مدني حياتينين ترققيسينه اولدوقجا منفي تاثير يئتيريردي، اونون ايستيقلالييتي و خاريجي باسقينلاردان قورونماسي اوچون جيددي تهلوكه تؤره ديردي، آيري آيري فئوداللار و حؤكمدارلار آراسيندا تئز تئز باش وئرن موحاريبه لر اؤلكه نين تخريباتينا٫ زحمتكش اهالينين وار يوخوندان چيخماسينا سبب اولوردو. شوبهه سيز، بئله بير وضعيييت اوزون موددت داوام ائده بيلمزدي. آذربايجانين ايقتيصادي و مدني- معنوي جهتدن سورعتله ترققي ائتمه سينه اولان حياتي ائحتيياج، اجنبي باسقينلاردان مودافيعه اولونماق منافئعي مركزلشميش واحيد بير دؤولتين عمله گلمه سي ضرورتيني قارشييا قويموشدو. ماحال و ويلايتلرين واحيد بير دؤولتده بيرلشمه سيني و فئوداللار آراسيندا آردي كسيلمه دن دوام ائدن ويران ائديجي موحاريبه لره سون قويولماسيني طلب ائدنلرين سايي آذربايجاندا گئتديكجه آرتيردي. قارل مارقس اورتا عصرلرده بو و يا ديگر اؤلكه لرينين اهاليسي ايچريسينده موحاريبه لره سون قويولماسيني طلب ائدن عونصورلرين گئتديكجه آرتديغيني گؤستره رك يازميشدي: "بو عونصورلر هر شئيدن اوول ايسته ييرلر كى، آردي آراسي كسيلمه ين و هدر قانلار تؤكولمه سينه سبب اولان موحاريبه لره سون قويولسون، خاريجي دوشمنلر اؤلكه يه سوخولموش اولدوغو حاللاردا دا فاصيله سيز داخيلي موحاريبه لر گئتمه سينه سبب اولان فئودال چكيشمه لري آرادان قالديريلسين و اؤلكه نين داييم معناسيز بير صورتده ويران ائديلمه سينه نهايت وئريلسين".


باشقا اؤلكه لرده اولدوغو كيمي، آذربايجاندا دا او زامان اهالينين اساس كوتله سيني تشكيل ائدن و داغيديجي موحاريبه لردن ان چوخ ضرر چكن اكينچيلر، خيردا تورپاق صاحيبلري و شهرين صنعتكار تاجير طبقه لري ايچريسينده بئله بير آرزو يارانيب گئنيشلنيردي. محض بو طبقه لر اؤلكه نين سياسي جهتدن بيرلشيب واحيد و مركزلشميش بير دؤولت داخيلينده تشكيل اولونماسينين قيزغين طرفداري ايديلر. آذربايجاندا فئودال پراكنده لييين آرادان گؤتورولوب واحيد بير دؤولتين ياراديلماسيني طلب ائدن اكينچي اهالينين و شهر طبقه لرينين منافئعيني مودافيعه ائدن صفويلر نسلي اولموشدور. بو نسلدن اولان شئيخلر طرفيندن باشچيليق ائديلن اردبيل حؤكمدارليغي 15-نجي عصرين اورتالارينا ياخين خئيلي قوووه لنه رك آذربايجاني اؤز حاكيميييتي آلتيندا بيرلشديرمك اوغروندا موباريزه يه باشلاميشدي. موباريزه نين ايلك دؤورونده بير سيرا مووففقييت سيزليكلره باخماياراق، صفويلرين باشچيليق ائتدييي قيزيلباش حركاتي گئتديكجه گئنيشلنير، يئني يئني اهالي طبقه لريني احاطه ائديردي. آغ قويونلو دؤولتي ايسه 15-نجي عصرين سونلارينا ياخين خئيلي ضعيفلشميشدي. بوندان علاوه، بو دؤولت حاكيملرينين دؤزولمز سياستيندن چوخ ناراضي اولان آذربايجان خلق كوتله لرينين صفويلر نسلينه بسله دييي حوسن-ى رغبت گئتديكجه آرتير و قوووتلنيردي. ايسماعيل صفوينين سياسي موباريزه مئيدانينا قدم قويماسي ايله بو حركات داها سورعتله گئنيشلنمه يه باشلادي. آتاسي حئيدر و قارداشي سولطانعلي، شيروانشاهلارا و آغ قويونلولارا قارشي موباريزه ده تلف اولدوقدان سونرا، 14-15 ياشلي ايسماعيل قيزيلباش حركاتينا باشچيليق ائدير و شيعه ليك بايراغي آلتيندا آذربايجانين واحيد بير دؤولت داخيلينده بيرلشمه سي اوغروندا قيزغين موباريزه يه گيريشير. گنج ايسماعيل، آذربايجاني بيرلشديرمك اوغروندا فعالييته باشلاديغي لاپ ايلك گؤنلردن بئله خلق كوتله لرينين يئنيلمز و بؤيوك بير قوووه ايله گئنيشله نن ايجتماعي و سياسي شيروانشاهلارا قارشي موباريزه دن باشلانير. ايسماعيل صفوي ايلك ضربه ني شيروانشاهلارا اينديرمه يي قراره آلير. او 1500-نجي ايلده يئددي مين نفرليك بير دسته ايله شيروانا حربي سفره چيخير. گولوستان قلعه سينين ياخينليغيندا جباني آدلي يئرده ووروشما باش وئرير. بو ووروشمادا ايسماعيلين كيچيك دسته سي شيروانشاه فرروخ يسارين 26مين نفرليك قوشونونو مغلوب ائدير، شيروانشاهين اؤزو ايسه بو ووروشمادا هلاك اولور. بو غلبه نتيجه سينده دئمك اولار كى، شيروان ماحالينين تورپاغي، شاماخي و باكى شهرلري ايله بيرليكده، شاه ايسماعيلين ايختييارينا كئچير. سونرا ايسماعيل صفوي شيرواندان جنوبه حركت ائدير و آغ قويونلو پاديشاهي الوند ايله موباريزه آپارمالي اولور، چونكى او زامان الوند آذربايجانين موهوم بير حيصصه سيني، اونون جنوب ويلايتلريني و ناخيجواني اؤز الينده ساخلاييردي و عئين زاماندا الوند قيزيلباشلارا قارشي موحاريبه يه حاضيرلاشيردي. بو مقصد اوچون او بؤيوك بير قوووه توپلاميشدي.


ايسماعيل صفوي ايله الوند ميزا آراسيندا ووروشما 1501-نجي ايلده شرور ياخينليغيندا باش وئردي. ايسماعيل صفوي بو ووروشمادا يئنه آز بير قوووه ايله آغ قويونلو پاديشاهينين بؤيوك بير اوردوسونو دارماداغين ائدير. گنج سركرده ايسماعيل شرور موحاريبه سينده اؤز دسته سينين قاباق سيرالاريندا چارپيشاراق بؤيوك رشادت و ايگيدليك گؤستريردي. بو باره ده ايران تاريخچيسي خوندمير بئله يازير: ((شاه ايگيدلري بو ووروشمادا چوخ قوچاقليق گؤسترديلر. الوندين30 مينه قدر قوشونو ايسماعيلين 7 مين نفرليك دسته سينين هوجومو قارشيسيندا تاب گتيره بيلمه ييب تماميله مغلوب اولدو. شاهين اؤزو ايسه قيلينجيني سيييره رك شئر كيمي دوشمن اوزرينه جومدو، ساغا و سولا ضربه اينديريب آغ قويونلولاري يارپاق كيمي دوغراماغا باشلادي. او، بير چوخلاريني آتدان يئره سره رك ظفر بايراغيني ديككلتميش اولدو)) شرور موحاريبه سينده كي پارلاق غلبه ياخين شرق اؤلكه لرينده ايسماعيل صفوييه بؤيوك بير شؤهرت قازانديردي. جباني و شرور موحاريبه لرينين نتيجه سينده آذربايجانين شيروان، قاراباغ، ناخجيوان ويلايتلري و جنوب حيصصه سي، دئمك اولار كى، بوتون آذربايجان، شومالي ارمنستان ايسماعيل صفوينين الينه كئچدي. ايسماعيل اؤز قيزيلباشچي دسته سي ايله آذربايجان تورپاغيندان كئچركن يئرلي اهالي كوتله لري اونو بؤيوك راضيليق حيسسي و سئوينجله قارشيلايير و قيزيلباشلارين طرفينه كئچيرديلر. ايسماعيل قيسسا بيرموددت عرضينده بوتون آذربايجان ويلايتلريني اله كئچيرديكدن سونرا، صفوي دؤولتيني قورور، 1501- نجي ايلده او، طنطنه ايله تبريزه داخيل اولور، 1502-نجي ايلده اؤزونو بوتون اؤلكه نين پاديشاهي ائعلان ائدير، تبريزي صفوي دؤولتينين پايتختينه چئويرير. شاه ايسماعيلين تبريز شهريني صفوي دؤولتينين پايتختي ائتمه سي هئچ ده تصادوفي دئييلدي، چونكو تبريز شهري او زامان آذربايجان خلقينين معنوي حياتينين اساس اوجاغي، سياسي بيرليك آرزوسو و جهدلرينين باشليجا مركزي ايدي. تبريز بوتون قاباق آسيا كاروان تيجارتينين ايري مركزي و كاروان تيجارت يوللارينين آيريجيندا دوران موهوم بير منطقه اولموشدو. تبريز اؤزونون مؤحتشم كاشانه لري، گؤزه ل، طمطراقلي عيمارتلري، شؤهرت قازانميش مدرسه لري، مشهور اولان رصدخاناسي ايله دونيانين بؤيوك و ايزديحاملي شهرلريندن بيري حئساب اولونوردو. 1502-نجي ابلده شاه ايسماعيل اؤزونو تكجه آذربايجانين دئييل، ايرانين دا پاديشاهي ائعلان ائتميشدي. ايسماعيلين بو حركتي، يعني اؤزونو ايرانين دا پاديشاهي ائعلان ائتمه سي او زامان مووجود اولان تاريخي شراييطله سيخ صورتده علاقه دار ايدي. نظره آلماق لازيمدير كى، 15-16-نجي عصرلرده قيزيلباش حركاتي تكجه اؤز وطني اولان آذربايجان چرچيوه سينده قالماياراق، بوتون ياخين شرقده، بيرينجي نؤوبه ده قونشو ايراندا خئيلي ياييلميشدي. عراقدا كيچيك آسيادا و خوصوصيله ايراندا شاه ايسماعيلين اون مينلرله طرفداري وار ايدي. ايران مملكتينين شهر اهاليسي و كندلي كوتله لري قيزيلباش حركاتينا آزادليق حركاتي، اونون باشچيسي شاه ايسماعيله ايسه اؤز خلاصكاري كيمي باخيرديلار، اونا بؤيوك اوميد بسله ييرديلر. بونا گؤره ده شاه ايسماعيل تكجه آذربايجاني اؤز حاكيمييتي آلتيندا بيرلشديرمكله كيفايتلنه بيلمزدي. او، ايران اهاليسيني آغ قويونلولارين ظولم و اذييتيندن قورتارمالي، اؤز صفوي دؤولتينين سرحدلريني گئنيشلنديرمكله غربدن و شرقدن اونون تهلوكه سيزليييني تامين ائتمه لي ايدي. بو مقصدله شاه ايسماعيل 1502-نجي ايلده ايران ويلايتلرينه سفره چيخدي. شاه ايسماعيل، صفوي دؤولتيني دوشمنجه سينه قارشيلايان، ايرانين خئيلي حيصصه سيني الينه كئچيريب جماعتينه چوخ ظولم ائدن آغ قويونلو سولطان مراد ايله موباريزه يه باشلادي. بو ووروشما 1503-نجو ايلده همدانين ياخينليغيندا باش وئردي. ايسماعيل صفوي و اونون سركرده لري بو ووروشمادا بؤيوك حربي مهارت گؤستره رك، سولطان مورادين قات- قات اوستون اولان قونشولاريني دارماداغين ائتديلر.


1507-نجي ايلده سولطان موراد شاه ايسماعيل دؤولتينين اوزرينه يئنيدن هوجوما باشلادي. لاكين او، بو دفعه ده شاه ايسماعيل طرفيندن مغلوب ائديلدي و شاه ايسماعيل ايرانين مركزي ويلايتلرينه طرف حركت ائتدي. مشهور تاريخچي ايسكندر مونشينين دئدييينه گؤره قيزيلباش قوشونلاري ايرانين مركزي ويلايتلرينه داخيل اولدوقدا يئرلي اهالي اونلاري بير خلاصكار كيمي دوز و چوركله قارشيلاييردي. 1508-نجي ايلده خوراساندان باشقا ايرانين بوتون ويلايتلري قيزيلباشلارين الينه كئچيب صفويلر دؤولتينه ايلحاق ائديلير. 1506-نجي ايلدن باشلاميش 1510-نجي ايله قدر شاه ايسماعيل كوردستانا وعراقا بير نئچه دفعه حربي سفر دوزلده رك، ديياربكر، بغداد و بيتليس شهرلريني اله كئچيرميشدي. بوندان باشقا، اورتا آسيا طرفيندن ايرانا تز- تز باسقين ائديب بؤيوك تخريباتا و سويغونچولوغا سبب اولان شئيباني خانلاريني ايسماعيل صفوي 1510-نجي ايلده ازه رك توركوستانين بير حيصصه سيني اؤز حاكيمييتي آلتينا آلميشدي. بو باره ده آذربايجانين مشهور تاريخچيسي عباسقولو آقا باكيخانوف بئله قئيد ائدير: ((شاه ايسماعيل نووبه ايله ديياربكري، هر ايكي عراقي، فارسيستاني، خوراساني و توركوستانين بير حيصصه سني اله كئچيرديكدن سونرا تبريزه قاييتدي)) قارل مارقس اؤز ((خرونولوژي يازيلار)) يندا شاه ايسماعيلين سركرده ليك مهارتينه بئله قييمت وئرير: ((او اؤز حؤكمرانليغين 14 ايلي عرضينده 14 اؤلكه ني الينه كئچيردي)) . . . فيرانسيز تاريخچيسي هومه ر شاه ايسماعيلين سركرده ليك فعالييتي حققينده بئله دييير: ((او، آرتيق 14 ايلدير كى، چارپيشير، هميشه غاليب گليردي. شاه ايسماعيل بو موددتده 14 دؤولتي مغلوب ائتميشدير)). شاه ايسماعيل صفوي اؤزونون مودريك سياستي، سركرده ليك مهارتي و خلقيميزين غئيرتي سايه سينده قيسسا بير موددت عرضينده آذربايجاندا و ايراندا اولان آيري- آيري حؤكمدارلاري آرادان قالديريب هرات ايله ديياربكر، بغداد ايله دربند آراسينداكي يئرلري احاطه ائدن قودرتلي بير دؤولت ياراتميشدي.


16-نجي عصرده صفوي دؤولتينين ياخين شرقده ان بؤيوك رقيبي توركييه سولطانليغي ايدي. بو زامان توركييه سولطانليغي ان قوووتلي حربي- فئودال دؤولت حساب اولونوردو. توركييه سولطانليغي، 15-نجي عصرين آخيرلارينا ياخين بالقان ياريم آداسيني اله كئچيريب آويستئريا وماجاريستانا، آراليق دنيزي ساحيللرينه و قارا دنيزين شيمالينا سوخولابيلميشدي. غربده كي مووففقييتلردن مست اولموش توركييه سولطانليغي شرقده بابيليستانا سوخولاراق قافقازي، آذربايجاني، ايراني، ميصري و عربيستاني اؤز حاكيمييتي آلتينا آلماق و بو اؤلكه لردن كئچن كاروان تيجارت يوللاريني اله كئچيرمك نييتينه دوشموشدو. ديگر طرفدن صفوي دؤولتينين عمله گلمه سي، اونون ياخين شرقده كي مووففقييتلري توركييه سولطانليغيني برك ناراحت ائدير و تشويشه ساليردي. قيزيلباش حركاتينين كيچيك آسييايا سيرايت ائتمه سي ده عوثمانلي سولطانليغيني آز ناراحت ائتميردي. اودوركي، حدسيز درجه ده حاكيمييت پرستلييي، رحمسيزليك و موستبيدلييي ايله مشهور اولان سولطان سليم 1512-نجي ايلده توركييه ده حاكيمييت باشينا كئچديكدن سونرا صفويلرله اوللرده باغلانميش صولح موعاهيده سيني پوزور و صفوي دؤولتينه قارشي موباريزه يه باشلايير. سولطان سليم ايسلامييتي مودافيعه ائتمك پرده سي آلتيندا و صفويلر دؤولتينين دين دوشمني اولدوغو حققينده شاييعه لر يايماقلا اؤز ايستيلاچي سياستيني گيزلتمه له چاليشيردي. تاريخچيلر ديييرلركي، سولطان سليم بو بهانه ايله شاه ايسماعيلين آخيرينا چيخماق، آذربايجاني و ايراني فتح ائديب اؤز دؤولتينه قاتماق مقصديني گودوردو. عوثمانلي سولطاني، صفوي دؤولتي علئيهينه چوخدان موحاريبه يه حاضيرلاشديغي اوچون بؤيوك اوردو دوزلتميشدي. ماخذلرده دييلدييىنه گؤره عوثمانليلارين صفويلره قارشي موحاريبه اوچون حاضيرلاميش اولدوقلاري قوشونلارين سايي 200مين پيياده و سواريدن عيبارت ايدي. اودوركى، چوخدان بري موحاريبه يه حاضيرلانميش اولان سولطان اؤز قوشونلاري ايله 1514-نجي ايلده غفلتن هوجوما كئچه رك، صفويلر دؤولتينين تورپاغينا- آذربايجانا سوخولور. عوثمانلي غصبكارلاري شاه ايسماعيلين پايتختي تبريزه چاتماغا جان آتيرديلار. وطنپرور يئرلي اهالي عوثمانلي غصبكارلارا عينادلي موقاويمت گؤستريردي. اؤلكه نين ايستيقلالييتين تهلوكه قارشيسيندا اولدوغونو گؤرن شاه ايسماعيل اؤز قوشونلاري ايله برابر ايره لييه حركت ائده رك دوشمنله ووروشماغا باشلايير. شرقين هر ايكي قودرتلي دؤولتينين جنگاورلري آراسينداكي بو ووروشما 1514-نجي ايلين 23 آغوستوندا تبريزين 30 منزيللييينده اولان چالديران دوزونده باش وئردي. بو ووروشما تاريخده چالديران موحاريبه سي آدي ايله مشهوردور. بو ووروشمادا ايشتيراك ائدن دوشمن قوووه لر برابر دئييلدي. سولطان سليمين قوووه لري ساييجا شاه ايسماعيلين قوشونلاريندان خئيلي آرتيق ايدي. بوندان علاوه تورك قوشونلارينين ايختيياريندا چوخلو آتش آچان سيلاح و توپ دا وار ايدي. صفويلر ايسه اودلو سيلاحدان و توپدان تماميله محروم ايديلر. قوووه لرينين اوستونلويونه آرخالانان عوثمانليلار بو ووروشمادا جيددي بير مووففقيييت قازانا بيلمه ديلر. شاه ايسماعيل عوثمانلي قوشونلارينين سايي ائعتيباريله و سيلاحلانما جهتدن قات- قات اوستون اولدوقلاريني بيلديكده كاريخمادي. او، سولطان قوشونلارينا ايكي طرفدن ضربه وورماغي نظرده دوتوب اوردوسونون بير حيصصه سيني اؤز قومانداسي آلتيندا تورك اوردوسونون سول جناحينا، باشقا بير حيصصه سيني ايسه سركرده سي اوستاجلي خانين باشچيليغي ايله دوشمنين ساغ جناحينا جسارتله هوجوما آپاردي. ايسماعيل صفوينين دوزلتدييى نقشه يه گؤره اونون قوشونلاري دوشمنين پياده حيصصه لرينين و توپچو دسته لرينين آرخاسينا كئچيب بورادان يئني چئريلر قوشونونا ضربه انديرمه لي ايديلر. لاكين سولطان قوشونلاري درحال توپلاردان و توفنگلردن شيددتلي آتش آچديلار. اوستاجلي خانين ساغ جناحدان اولان هوجومو دفع ائديلدي. سركرده نين اؤزو ايسه ووروشمادا قهرمانجاسينا هلاك اولدو. قلبي رشادت و دوشمنه قارشي غضب حيسسيله جوشان شاه ايسماعيل ايسه جلد اؤز سئچمه سواري دسته سي ايله عوثمانليلارين قاباق جرگه سينين ايچريسينه جومدو و دوشمني قيرماغا باشلادي.


ووروشمانين قيزغين چاغيندا عوثمانلي قوشونونون سيراسيندا اولان مشهور پهلوان ميكاييل اوغلو، شاه ايسماعيلي تك به تك دؤيوشه چاغيردي. پاديشاه اؤز حربي رييسلرينين ائعتيراضينا قولاق آسماياراق عوثمانلي پهلوانينين چاغيريشيني قبول ائتدي. حؤكمدار الده قيلينج غضبلنميش شير كيمي چارپيشاراق فوق العاده بير قوووه ايله انديردييى ضربه ايله عوثمانلي پهلوانيني دبلقه سي ايله برابر ايكي يئره پارچالادي و آت اوستوندن يئره سردي. حؤكمدارين بو قهرمانليغيندان روحلانان جسور صفوي سواريلري قيزغين هوجوما كئچه رك عوثمانلي قوشونلارينين ساغ جناحيني ووروب گئري آتديلار. ((عوثمانلي بي لري و سركرده لري ايسماعيلين گوجلو هوجومو نتيجه سينده قاچماغا اوز قوياراق توپلارين مودافيعه سينه پناه آپارديلار)). عوثمانليلار جرگه ايله دوزولموش توپلاردان دايانمادان ايره لي حركت ائدن قيزيلباش سواريلرينه دهشتلي آتش آچديلار. يئدينجي آتشدن سونرا شاه ايسماعيلين سواريلري خئيلي گوجدن دوشدولر، حمله لري دايانديريلدي. لاكين قورخماز سركرده و حؤكمدار ايسماعيل دايانمادان ايره لي گئدير، دولو كيمي ياغديريلان دوشمن مرميلرينين آلتيندا دوشمن توپلارينين اوستونه جوموردو. شيددتلي ووروشمادان سونرا، شاه ايسماعيل بير نئچه جنگاوري ايله عوثمانليلارين اودلو حلقه سيني قيردي، دوشمن توپچولاريني قيلينجدان كئچيرمه يه باشلادي. چالديران دوزونده كي موحاريبه ني تصوير ائدن تاريخچيلر شاه ايسماعيلين مثلسيز ايگيتليك و شوجاعتيني تعريفله ييرلر. ايسكندر مونشي خبر وئريركى:(( شاه ايسماعيل وفالي آتي اوستونده نعره چكيب دؤيوش مئيدانينا آتيلدي. او، عوثمانليلارين توپ جرگه سيني ياراراق اوتوزا كيمي توپچونو قيلينجدان كئچيردي)) ايسكندر مونشي باشقا بير يئرده بو باره ده بئله دئيير: ((شاه ايسماعيل بو معريكه ده ائله بير هونر گؤستردي كى، ايسفندييارين قهرمانليق داستانيني كؤلگه ده بوراخدي)). توركييه مؤلليفي حاميد وهابي شاه ايسماعيلين چالديران موحاريبه سينده گؤستردييى خاريق العاده قهرمانليغي ائعتيراف ائده رك يازير: ((شاه ايسماعيلين هوجومو اول درجه شيددتلي ايدي كى، او، ميندييى آتلار تلف اولدوقجا وياخود باييلديقجا ديگرينه مينه رك بو وجهله 7 آت دييشديرميش و ان دهشتلي تهلوكه لره اوغراميشكن اصلن روگردان اولماميشدر)). شاه ايسماعيلين موعاصيري اولان تاريخچي خوندمير اونو ماكئدونيالي ايسكندرله موقاييسه ائده رك دييير كى: ((بؤيوك حؤكمدار ايسكندر ذوالقرنينه برابر خاقان ايدي)). بونا باخماياراق، شاه ايسماعيلين نه شخصي قهرمانليغي، نه ده صفوي سواريلرينين ايگيتلييي دؤووش مئيدانيندا عمله گلميش چتين وضعييتي آرادان قالديرابيلمه دي، سولطان سليم ائحتيياطدا ساخلاديغي قوووه لري شاه ايسماعيلين سواريله رينه قارشي گؤندردي و اونلاري گئري چكيلمه يه مجبور ائتدي. صفوي قوشونلارينين بؤيوك هونر، رشادت و قهرمانليقلارينا باخماياراق عوثمانليلارين ساييجا چوخ اولماسي و سيلاحلانما جهتدن موقاييسه ائديلمز درجه ده اوستونلويو موحاريبه ني اونلارين نفعينه حلل ائتدي.(( مثلسيز صفوي سواريلرينين بو افسانه وي قهرمانليغي توركلرين توپلاري و يئني چئريلرين آتش آچان سيلاحي ايله مغلوب ائديلدي)).* * چالديران موحاريبه سيندن سونرا سولطان سليمين قوشونلاري ايره لي حركت ائتديلر. تبريز شهري مووققتي اولاراق اونلارين الينه كئچدي. لاكين چوخ كئچمه دي كى، يئني قوووه توپلاميش اولان شاه ايسماعيل عوثمانلي قوشونلاريني اؤلكه نين ايچريلرينه، ايرانا سوخولماغا نه اينكى قويمادي، عكسينه اولاراق، اونلاري آذربايجان تورپاغيندان ووروب چيخارتدي. قارل مارقس قئيد ائديركى، ((شاه ايسماعيل 1515-1516-نجي ايللرده يئني حربي قوووه توپلاييب تبريز شهريني گئري آلدي )). جسور آذربايجانليلارين عينادلي موقاويمتي و قهرمانليغي نتيجه سينده عوثمانلي غصبكارلارينين نقشه لري پوزولدو. آذربايجاني و اونون آردينجا ايراني فتح ائديب ايطاعته گتيرمك عوثمانلي ايشغالچيلارينا قيسمت اولمادي. چونكى ايسماعيل صفوي قوشونلارينين مردانه و عينادلي دؤيوشمه لري نتيجه سينده سولطان سليمين قوشونلاري تماميله طاقتدن دوشموشدو. عوثمانلي اوردوسوندا بؤيوك روح دوشگونلويو يارانميشدي. سولطان اوردوسونون ان ياخشي حيصصه سيني تشكيل ائدن يئني چئريلر بئله هوجوما كئچمكدن بويون قاچيريرديلار. عوثمانلي تاريخچيسي احمد رفيقين يازديغينا گؤره اؤز قوشونلارينين بو وضعييتدن غضبلنميش سولطان سليم يئني چئريلره موراجيعت ائديب حيددتله: ((سيز عسگر ليباسيندا اولان قورخاقلارسينيز)) دئميشدي. شاه ايسماعيلين و قوشونلارينين چالديران موحاريبه سينده گؤسترديكلري مثلسيز ايگيتليك، فداكارليق و شوجاعت آذربايجان خلقينين حربي مهارت تاريخينين ان پارلاق صحيفه لريندن بيريني تشكيل ائدير. تكجه آذربايجان و ايران تاريخچيلري دئييل، هابئله بير چوخ توركييه مؤلليفلري و آوروپا عاليملري قيزيلباشلارين چالديران موحاريبه سينده فووق العاده بير ايگيتليك گؤسترديكلريني حئيرتله ائعتيراف ائديرلر. چالديران موحاريبه سينين توركييه سولطانليغي اوچون بير غلبه گتيره بيلمه دييىني گؤرن سولطان سليم 1515-نجي ايلده شاه ايسماعيل ايله صولح موعاهيده سي باغلاماغا مجبور اولدو. بو صلح موعاهيده سي اساسينده شاه ايسماعيلين شرقي زاقافقاسيادا مووقئعي داها دا مؤحكملندي.


بئله ليكله بؤيوك سياستچي، مهارتلي دؤولت خاديمي و سركرده اولان شاه ايسماعيل ياد ائللي ايشغالچيلارلا اوزون موددت عينادلي و قهرمانجاسنا موباريزه آپاراراق آذربايجان و ايران ايستيقلالييتيني، ياراتميش اولدوغو صفوي دؤولتينين عظمتيني ساخلايابيلدي. شاه ايسماعيلين صفوي دؤولتي او زامان شرقده ان قووتلي دؤولتلردن بيري حئساب اولونوردو. مشهور روس شرقشوناسي آكادئميك بارتولد شاه ايسماعيل دؤولتيني بؤيوك بير ايمپئرييا آدلانديرير. حقيقتده ده صفويلر دؤولتي اؤز قودرتي، عظمتي و اراضيسي ائعتيباريله او زامان 5-نجي قالين ايمپئريياسندان، عوثمانلي توركييه سي و باشقا دونيا دؤولتلريندن هئچ ده گئري قالماييردي. بئله بير قوووتلي دؤولتين يارانماسي بيلاواسيطه ايسماعيل صفوينين آدي ايله باغليدير. آذربايجان خلقينين تاريخينده ان بؤيوك و نادير سيمالاردان بيري اولان شاه ايسماعيل، صفوي دؤولتيني ياراتماقلا آذربايجان و ايرانين تاريخينده ان پارلاق و ترققي پرور بير رول اويناميشدر. ((يالنيز داهي بير انسان ياري كؤچري حيات سورن بو سواريلردن، شهرليلر و زيراعتله مشغول اولانلاردان حقيقي بير دؤولت تشكيل ائده بيلردي)). ايسماعيل صفوي، اؤز دؤولتيني خاريجي باسقيلاردان قوروماقلا برابر اونون داخيلدن مؤحكملنديريلمه سينه ده خوصوصي ديققت يئتيريردي. او، فئودال حاكيملري آراسيندا گئدن چكيشمه لره و موباريزه يه سون قويماقلا دؤولتين داخيلدن ضعيفلشمه سي قورخوسونون قارشيسيني آلا بيلميشدي و بؤيوك بير باجاريقلا ايداره ائتدييي دؤولت داخيلينده مؤحكم اينضيباطي قاعيده ياراتميشدي. دؤولت ايشلري يوخاريدان آشاغييا قدر يوخلانيليردي. شاه ايسماعيل دؤولته خيانت ائدنلري، وئرگي و توجي ييغاركن اهالييه اذييت وئرن مامورلاري جزالانديريردي. حؤكمدار دؤولته و وطنه خيانت ائدنلره، خلقين دوشمنلرينه قارشي اولدوقجا امانسيز ايدي، قورخاقلاري هئچ گؤرمك ايسته مزدي. شاه ايسماعيل آذربايجانين و ايرانين گئنيش اهالي كوتله لري ايچريسينده بؤيوك حؤرمت و نوفوذا ماليك ايدي. او، باجاريقلي بير سركرده و مودريك بير دؤولت خاديمي كيمي مشهور اولماقدان باشقا اؤلكه ده راحاتليق و امن امانليق ياراديلماسي، اهالي كوتله لري وضعييتينين نيسبتن ياخشيلاشديريلماسي قئيدينه قالان بير پاديشاه كيمي ده شؤهرت قازانميشدي. بير چوخ تاريخچيلر، او جومله دن او زامان آذربايجانا و ايرانا سياحته گلميش اولان آوروپاليلار شاه ايسماعيلي جسور، اولدوقجا عقيللي بير اينسان، اؤلكه نين و خلقين قئيدينه قالان بير پاديشاه كيمي مدح ائديرلر. تاريخچي حسن روملو يازير كى: ((شاه ايسماعيل موحاريبه مئيدانيندا شئر كيمي ووروشاردي. ضيافت مجليسينده ايسه آغزيندان دورر ياغديراردي)). ايسماعيل صفوي، شخصي حياتدا اولدوقجا مولاييم، گؤزه ل رفتارلي بير سيما اولموشدور. بونا گؤره دير كى، خلق كوتله لري اونو سئوير و اونا احترام ائديرديلر. شاه ايسماعيلين ايستئعدادي، خلقين هيممت و غئيرتي سايه سينده تشكيل اولونموش صفويلر دؤولتي زامانيندا آذربايجاندا و ايراندا ايقتيصادي حيات، ادبييات، اينجه صنعت، عئلم خئيلي ترققي ائتميشدي. بؤيوك دؤولت خاديمي و قابيل سركرده اولماقدان باشقا، ايستئعدادلي و مشهور شاعير اولان شاه ايسماعيل خطايي ادبيياتين، صناييع-ى نفيسه نين، عئلمين ترققيسيني حيمايه ائديردي. او، اؤلكه نين ان گؤركملي عاليملريني، شاعيرلريني اؤز سارايينا توپلاميشدي. حاجي ميرزا آدلي مولليف ((فارسنامه)) اثرينده شاه ايسماعيلين، عئلم، ادبييات و صناييع-ي نفيسه ساحه سينده كي فعالييتي حققينده بئله يازير: ((عاليملر شاه ايسماعيلي قابيل و كاميل بير حؤكمدار حئساب ائديرلر. پاديشاه عاليملرله، كاميل شخصلر و شاعيرلرله برك دوست ايدي. او، اؤزو ده خطايي تخللوصو ايله آذربايجانجا شئعر ديييردي)).


ايسماعيل صفوينين حيمايه سي سايه سينده اؤلكه ده رسسامليق، نققاشليق و مئعمارليق دا يوكسلمكده ايدي. تبريزده او زامان تشكيل اولمونموش رسساملار مكتبي شرقين ان مشهور مكتبلريندن بيري حئساب اولونوردو. شرقين رافائلي حئساب اولونان بؤيوك و ايستئعدادلي رسسام كمال الدين بئهزاد شاه ايسماعيل دؤولتينين پايتختي اولان تبريز شهرينده ياشايير و ياراديردي. آذربايجاندا موسيقي شوناسليغين ترققيسينه ده خوصوصي اهممييت وئريليردي. او زامان حتتا شاه ايسماعيل آدينا ((شاه خطايي)) هاواسي ياراديلميشدي و سازدا چالينيردي. شاه ايسماعيلين وقتينده آذربايجان ديلي رسمي دؤولت ديلي، ادبييات و ديپلوماتييا ديلي ايدي. آذربايجان ديلينين شاه ايسماعيل دؤورونده موهوم بير دؤولت ديلي اولماسي نتيجه سينده و اونون تاثيري آلتيندا آذربايجانين قونشولوغوندا اولان اؤلكه لرين چوخوندا بو ديل گئنيش بير صورتده ياييلماغا باشلاميشدي. بو دؤورده شرق اؤلكه لرينين بير چوخ عاليم، شاعير و اديبلري اؤز اثرلريني آذربايجان ديلينده يازميشلار. شاه ايسماعيلين وقتينده صفوي دؤولتينده سياسي- ايقتصادي، مدني حياتين ترققيسي ايله ياناشي اولاراق بو دؤولتين بئين الخالق ميقياسدا اهمييتي آرتير و يوكسليردي. صفوي دؤولتينين بير چوخ آوروپا دؤولتلري ايله تيجارت و ديپلوماتيك علاقه سي وار ايدي. آوروپا دؤولتلري شاه ايسماعيلين قودرتلي دؤولتي ايله نه اينكى حئسابلاشيرديلار، حتتا توركييه سولطانليغينين ايستيلاسينا قارشي اونو اؤزلرينه موتتفيق ائتمه يه چاليشيرديلار. يوخاريدا سؤيله نيلنلردن گؤروندويو كيمي صفوي دؤولتي، شاه ايسماعيلين فراستي و مودريك سياستي، آذربايجان خلقلرينين سعيي سايه سينده قوووتلي بير دؤولته چئويريليب دونيا سياستينده بؤيوك رول اويناييردي. صفوي دؤولتينين ياراديلماسيندا و اونون مووففقييتلرينده آذربايجان خلقينين ياراديجي دوهاسي، سياسي قودرتي، عظمتي، گؤزه ل دؤولت قوروجولوغو قابلييتي اؤزونو بير داها پارلاق صورتده گؤسترميش اولدو. صفوي دؤولتي آذربايجانين و ايرانين سياسي- مدني و ايقتصادي ترققيسينده موهوم تاريخي بير مرحله تشكيل ائدير. بانيسي شاه ايسماعيل اولان بو دؤولت خلقيميزين ميللي شوعورونون اينيتباهيندا، اونون سياسي بيرلييين مؤحكملنديرمه سينده، آذربايجان و ايرانين ايستيقلالييتينين تامين ائديلمه سينده گؤركملي رول اويناميشدير. آذربايجانين حؤرمتلي تاريخچيسي و عاليمي عابباس قولو آقا باكيخانوفون دئدييي كيمي ((دوستلارا ايشيق ساچان٫ دوشمنلري يانديران پارلاق بير گونش اولان شاه ايسماعيل صفوينين آدي وطنپرورليك، قهرمانليق، ايگيتليك، مودريكليك و جنگاورليك رمزي كيمي خلقيميزين آلاولي قلبينده و مؤحتشم تاريخينده ياشاميش، ياشايير و ياشاياجاقدير)).



Sunday, August 17, 2003


شاه ايسماعيل ختايى: ايلقيت ايلقيت اسن يئل حاجى بكتاش!!!

گئجه گوندوز خيالينا يانارام
بير گئجه رؤياما گير٫ حاجى بكتاش!
گوناهكارام٫ گوناهيمدان بئزارام
اؤزوم دارا چكديم٫ سور حاجى بكتاش!

ياندى بو غريب قول نه دير چاراسى؟
يينه تازالاندى اوره ك ياراسى
اونولماز دردلره درمان اولاسى
بو سنين بدنين٫ سار حاجى بكتاش!

درديمين درمانى٫ يارامين اوجو
دؤرد گوروه مووجوددور گوروه-ى ناجى
بئلينده كمرى٫ باشيندا تاجى
اوزونده باخير نور٫ حاجى بكتاش!

صاديقلارين صيدقى٫ عاشيغين رنجى
پيرلرين پيرىسن٫ گنجلرين گنجى
هم دريا٫ هم صدف٫ هم دورر٫ هم اينجى
هم عوممان٫ هم ايرماق٫ گؤل حاجى بكتاش!

گاهى بولود اولوب گؤيه آغارسان
گاهى ياغمير اولوب يئره ياغارسان
آى مىسان٫ گون مو سن٫ قاندان دوغارسان؟
ايلقيت ايلقيت اسن يئل حاجى بكتاش!

آرىنين ياپديغى بالا بنزرسن
شو غوربت ائللرده كؤنلوم اگله رسن
بند ائديب ده٫ ايقرارينا باغلارسان
ساييلين ساتديغى قول٫ حاجى بكتاش!

درديمند ختايى٫ ائيلر نييازى
اولو پير٫ قاتاردان آييرما بيزى!
بو محشر گونودور٫ ايسته ريز سيزى
محمد اؤنونده جار٫ حاجى بكتاش!

شاه ايسماعيل ختايى


Friday, August 15, 2003

'Türkmen' şahının 'Fars' devleti
توركمان شاهين فارس دؤولتى
دولت فارس شاه توركمان

Taha AKYOL


İTALYAN tarihçi Alessandro Bausani, Safevi devletinin merkezileşmesini anlatırken, ilginç rakamlar verir: Köklü merkeziyetçi reformların başarıldığı Şah Abbas döneminden önceki 1576 yılında 'han' ve 'sultan' gibi ünvanlarla anılan askeri vali ve komutan konumundaki 'amir'lerin sayısı 114'dür ve bunların hepsi 'Kızılbaş', yani Anadolu kökenli Alevi göçer Türklerdir. Köklü merkezileşme reformlarının gerçekleştirildiği Şah Abbas'ın öldüğü yıl, 1628'de bu sayı 90'a inmiştir! Bu azalma merkezileşmenin göstergesidir. Fakat 'amir'lerin özelliği de değişmiştir: Artık hepsi 'Kızılbaş' değildir, 35'i Kızılbaş'tır. 34'ü Kızılbaş olmayanlardan, İranlı, Kürt, Lur aşiretlerinden gelmektedir... 21'i ise 'gulam' yani Osmanlı'daki deyimiyle 'devşirme'dir. Üstelik bunlar eskiden olduğu gibi kendi yaylak ve otlaklarındaki aşiretler değil, 'divani' denilen devlet tarafından tahsis edilmiş (ikta) topraklarına dayanan bürokratlardır.(1) Toprak düzeninde de Osmanlı'daki 'timar' sistemine benzer ama o kadar evrimleşmemiş bir merkezileşme... İran tarihi uzmanı David Morgan, göçer Türkmen devleti Safevilerin merkezi bir Fars devletine dönüşmesini anlatırken, Çinli bir bürokratın Mogol Ögedey Han'a söylediklerine dikkat çeker: "At sırtında imparatorluk fethedilebilir ama at sırtında yönetilemez!" Şark'ın büyük sosyologu İbn Haldun'u hatırlatan bu sosyoloji kuralı, Safevilerde de hükümünü yürütmüştür. Askeri bakımdan Türkmen tarafından kurulan Safevi devletinde bürokrasi, daha ilk fetihlerden hemen sonra Fars karakterli olmuştur: "Merkezi Fars ülkesinin (Persia) kentlerinden toplanan elemanların oluşturduğu local bürokrasiler hükümet makinasının esas unsurunu oluşturmuştur." İlk adım, Osmanlı'daki 'Sadrazam'ın karşılığı olan 'Vekil' makamına Farsların atanması olmuştur. Daha başlangıçta Şah İsmail bile, gücün, Kızılbaş aşiretlerine göre daha güvenli ve daha az tehlikeli bulduğu Farsların eline geçmesini tercih etmişti! Gücün Farslardan oluşan bir bürokrasinin eline geçmekte olduğunu sezen Kızılbaş Türkmenler ayaklanarak iki 'Vekil'i öldürmüşler fakat 'gidişat'ı engellemeleri mümkün olmamıştır!(2) Göçer aşiretlerden 'nizami' ordu kurulamadığı gibi, ülkede bir 'hukuk' ve 'yönetim' cihazı olarak aşiretleri kullanmak da mümkün olmamıştır. İşte Türkmenlerin kurduğu Safevi devletinin yerleşik ve nizami bir devlete dönüşme sürecinde Alevilikten Şiiliğe, Türkmenlikten Farslığa kaymasının sebebi bu üç temel kurumdur: Nizami ordu, medreseli ulema ve özel eğitimli bürokrasi! Göçerlerden bürokrasi çıkarmak mümkün olmazken, Farsların ta İslam öncesinden gelen derin bir bürokrasi kültürü ve geleneği olduğunu da hatırlamalıyız.(3)


FARS MEDENİYETİ


Stratejik sebeplerle, Abbas zamanında başkent, Osmanlı sınırına yakın Kazvin'den daha içerilere, Fars kültür geleneğinin egemen olduğu Isfahan'a taşınmıştır. Bu ortamda etkin bir bürokrasinin oluşması Fars kültürünün devlet üzerindeki etkisini daha da arttırmış ve devlet yazışmalarında eskiden Türkçe hakimken, Farsça ağır basmıştır.(4) Edebi dil zaten Farsçaydı. Bilhassa Abbas zamanında merkezileşme reformları ile ekonomik ve kültürel gelişme hızlanırken bürokrasi daha bir önem kazanmıştır. Bunun işareti, Kazvin'de büyük bir "Ali Kapu" (Yüksek Kapı) sarayının yapılmasıdır; Osmanlı'daki Bab - ı Ali... Yani Başbakanlık! Alt katlarda bürokratların ve muhafızların büroları, birinci katta geniş bir toplantı salonu ve Şah Meydanı'na açılan görkemli bir galeri yer alıyordu. Üstteki iki katta ise duvarları resimlerle dekore edilmiş, kıymetli vazo ve cam eşya ile süslenmiş odalar bulunuyordu.(5) Isfahan'ı, bu "nısf - ı cihan" (cihanın yarısı) diye ün yapan kenti, camileri, kervansarayları, kasr'ları, medreseleri ben de gördüm. Safevi mimarisinin hiç de Osmanlı'dan geri kalmadığı bellidir. Şah Abbas büyük bir hükümdar olmakla beraber, kızdığı insanları kaynar sulara atıp haşlattırarak öldürten bir gaddardı da. Abbas'tan sonra Safeviler hızla gerileyecek, Osmanlı kadar dayanıklı olmayacaktır. Bunun sebeplerini göreceğiz. Safevi devletinin kurumlaşması, 'Fars' etkenini güçlendirmiştir. Artık merkezileşmiş, nizami bir bürokrasiye kavuşmuş olan devletin en güçlü resmi görevlileri, Sanvory'nin deyimiyle "İranlı unsurların sözcüsü"dür.(6) Dikkat çekici bir değişim de devletin 'ideoloji'sinde yaşanmıştır. Safevi devleti göçer Türkmen aşiretlerinin bir federasyonu halindeyken Şii motifli bir 'Kızılbaşlık' yani Anadolu Aleviliği hakimdi... Yerleşik ve 'nizami' kurumlaşma aşamasında Oniki İmam Şiiliği, İran'da ortak bir milli inanç ve hukuk sistemi haline geldi. Safevi imparatorluğunun en parlak dönemini temsil eden Şah Abbas zamanında ise 'Fars' karakteri ağır bastı. "Selefleri Şiiliği kabul etmesi için halka şiddet kullanırken, Şah Abbas, yönetiminin Fars yönünü vurgulamıştır."(7) Böylece bugünkü İran'ı yaratmak üzere, tarih iki temeli hazırlamış oluyordu: Şiilik ve Fars kültürü... Bugünkü İran'da nüfusun yaklaşık yüzde 20'si eski Türkmen aşiretlerinden gelme Azeri Türkleridir. Fakat İran'a Fars karakteri hakimdir. Şiilik yapıştırıcı bir etkendir...


TÜRKLERİN İKİ DEVLETİ


Osmanlılar da Safeviler de Türk karakterli, hatta başlangıçta Türkmen aşiret geleneklerini gözeten devletler kurmuşlardır. Neden Osmanlı Türkmen aşiret geleneklerinden uzaklaştıktan sonra da Türk kültürünü yeni formlarla devam ettirdiği halde, Safevi devleti Farslaştı?! Büyük tarihçi Bernard Lewis, iki devletin tarihindeki ilginç bir paradoksa dikkat çeker. Sultan Selim ve Şah İsmail'in birbirlerine yazdıkları öfkeli mektuplarda kullanılan diller: "Giderek kızgınlık ifadeleri artan bu mektuplarda, Sultan Selim İran şahına kentli kültürlü çelebilerin (gentlemen) dili olan Farsçayla yazarken, Sultan'a gönderdiği mektuplarda Şah, kendi kırsal ve aşiretsel kökeninin dili olan Türkçeyi kullanmıştır."(8) Türkiye ülkesinin padişahı Farsça, İran ülkesinin şahı Türkçe yazıyor! Peki, niye Osmanlı Türk kültürel karakterini korudu da Safeviler Farslaştı? Yerleşik ve 'nizami' kurumların dili Osmanlı'da Türkçe olarak devam ederken, İran'da askeri ve idari bürokrasinin Fars karakteri ağır bastığı için... Osmanlı, kurumlar bakımından büyük ölçüde Anadolu Türk beyliklerinin varisi olmuştur. Bundan başka, 'devşirme' kurumu 'Türkleştirme' kurumu gibi çalışmıştır. Osmanlı askeri ve mülki bürokrasisi için eleman yetiştirecek Acemi Ocağı ile Yeniçeri Ocağı teşkilatları Sultan II. Murad zamanında kurulurken, Çandarlı Hayrettin Paşa'nın sözleriyle, devşirmelere şu kural konulmuştur: "Bunları Türk'e virelüm. Hem Müslüman olsunlar, hem Türkçe öğrensinler. Sonra getirelüm, yeniçeri olsunlar..."(9) Bunun bugünkü milliyetçilik anlamında değil, fakat bir tür akrabalık gibi bilinçli bir tercih olduğu açıktır. Hatta Sultan II. Bayezid, Şah İsmail'e gönderdiği bir mektupta, sünni kanı dökmemesi, sünni mezarlarını tahrip etmemesi gibi "babaca" nasihatlar yaparken, çok ilginç bir uyarıda da bulunmuştur: "Farslar konusunda dikkatli ol, çünkü onlar kendilerinden olmayan hükümdarlara itaat etmeyen bir halktır."(10) Osmanlılar "kendilerinin Türklerden olduğunu" gözetmişler, mesela, Balkanlarda stratejik yerlere 'güvenilir teba' olarak Türk nüfus yerleştirmişlerdir. Devlet dili, hatta edebi dil daima Türkçe olmuştur. Şiirler gibi fermanlar, kanunnameler, adaletnameler, buyrultular, Şer'iye sicilleri hep Türkçe yazılmıştır. Milliyetçilik bilinciyle değil, 'kültür'leri böyle olduğu için... İran'da ise, Safevilerin kurumlaşması, 'nizami' bir devlete dönüşmesi Farslaşma süreci halinde gelmiş, Safeviler ve Farslar bu süreçte birbirlerini benimsemişlerdir. Bugünkü milli kültürleri tarihteki süreçler yoğurmuştur. Tarihte bugünkü anlamda "millet" ve "milliyetçilik" aranamaz. Tarihin o devirlerini bugünkü anlamda "ulusçu" olmadılar diye yargılamak; 1930'lardaki bilim dışı, ırkçı eğilimli resmi "tarih tezi"nden kalma 'anakronik' tortudur. Bunun gibi, mezheplerin tarihteki konumları da sosyolojik süreçlerle ilgilidir... Artık Osmanlı ile İran'a mukayeseli bir nazar atfedebiliriz.
Haftaya: Osmanlı ve İran


----------------
1) A. Bausani, The Persians, London 1971, sf. 147 - 148.
2) D. Morgan, Medieval Persia, sf. 119 - 120.
3) B. Lewis, The Middle East, London 1995, sf. 186.
4) A. Bausani, age, sf. 146.
5) Ed. P.M. Holt, Cambridge History of Islam, sf. 737.
6) Ed. P.H. Hol, İslam Tarihi, I, İstanbul 1988, sf. 422.
7) Yahya Arjamani, Iran, New Jersey 1972, sf. 93.
8) B. Lewis, age, sf. 114.
9) Prof. Yusuf Halaçoğlu, Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, TTK yy. Ankara 1995, sf. 44.
10) Y. Arjamani, age, sf. 92.


(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)


Thursday, August 14, 2003


İran Şahı'nın Türkmen ordusu
ايران شاهينين توركمان اوردوسو
ارتش توركمان شاه ايران

Taha AKYOL


ŞAH İsmail'in Safevi devleti, hem din anlayışı, hem askeri yapısı ile tam bir Türkmen aşiret devleti olarak kurulmuştur. Parry'nin yazdıkları önemlidir: "Şah İsmail'in kurduğu Safevi devletinin askeri gücü, öncelikle, uzun süre Anadolu'da yaşamış Türkmen aşiretlerinin savaşçılarına dayanıyordu. Bu savaşçılar İran'a geldiklerinde de aşiret kimliklerini korudular, aşiretlerinin reisleri Şah'ın eyalet valileri oldular; gençleri Şah'ın ordusunun esas kitlesini oluşturdular..."(1) Tarihçi Arjomand, Anadolu'dan gelen bu heterodoks - Müslüman göçer aşiretlerini Şah İsmail'in "militan bir 'gazi' hareketine dönüştürdüğünü" belirtir. İsmail, kendisini Tanrı'nın tecelli ettiği ilahi bir kişilik gibi göstererek, kuvvetli mistik ve mehdici duygularını bildiğimiz bu saf göçer Türkmenleri müthiş etkilemiş ve dinamik, savaşkan bir 'gazi ordusu' haline getirmişti.(2) Safevilerin Sünni Osmanlı, Özbek ve güneydeki Araplarla savaşması, mezhep farkının 'keskinleştirilmesi'ni gerektirmiş, İran milliyetçiliğine zemin hazırlamıştır. Osmanlı ise aynı "gazi" dinamizmini Balkanlı Hıristiyan devletlere karşı seferber ediyordu. Osmanlı'da "merkez"de 'nizami ordu'nun ve yerleşik kurumların gelişmesi sürecinde Türkmen göçerlerin "kenar"da kaldığını, devlete yabancılaştığını görmüştük. Buna karşılık, Safevi devletinde göçer Türkmenler sadece duygudaşları olan bir 'başbuğ'a kavuşmakla kalmıyorlar, itibar da görüyorlar, aşağılanma yerine mevki makam sahibi oluyorlardı. Prof. Faruk Sümer'e göre, Ustaclu, Varsak, Rumlu, Tekeli, Şumlu, Kaçar, Afşar ve Kamanlı Türkmenleri Safevi süvari ordusunu oluşturuyordu. Hatta Türkmen beyleri Safevi devletinde 14 'hanlık' (üst komutanlık) ve 10 sancak beyliği (valilik) Şah tarafından Türkmen beylerine verilmişti. Hatta İsmail'den sonraki bir saltanat krizinde, yeni Şah'ı Türkmen oymakları seçmişti. "Emir ül umera" denilen başkumandanlık ile başka bir önemli askeri - siyasi makam olan "korucubaşılık" Türkmen beylerinin elindeydi. Osmanlı'da ise ya Medrese'den ya Endurun okulundan geçmeden böyle makamların Türkmenlere verilmesi özellikle Fatih'in merkeziyetçi reformlarından sonra, istisnai hale gelmişti.


DÖNÜM NOKTASI: ÇALDIRAN

Çaldıran'da Şah'ın ordusu Türkmen aşiret süvarilerinden ibarettir; kılıç, mızrak, gürz, ok gibi 'ateşsiz' silahlar kullanmaktadırlar. Osmanlı'da ise yeniçerilerden oluşan "ağır piyade tümeni" vardır, tüfek kullanan "hafif piyade tümeni" vardır, "topçu birlikleri" vardır. Askeri techizat, eğitim ve disiplinleri mükemmeldir. Yavuz ve komutanları savaş planı yapmışlardır. Şah İsmail ise, 'keşif' dahi yaptırmadan hücum emri vermiştir.(3) Şah'ın Türkmenleri gerçekten kahramanca savaştılar. Osmanlı askerlerinde ise kahramanlığa ilaveten "teknoloji" ve rasyonel bir "sevk ve idare" de vardı. David Morgan, Çaldıran'daki Osmanlı başarısını, "modern askeri teknolojinin, modası geçmiş bozkır savaşçılığı üzerine zaferi" olarak niteler.(4) Göçerlikle yerleşiklik ya da kurumlaşma farkı! Göçer süvarilikle, nizami ordu farkı! Safeviler artık göçer gelenekleriyle devam edilemeyeceğini görmüşlerdir. Çaldıran savaşı, başka bir sonuç daha doğurdu: "Şah İsmail'in kendi yenilmezliği hakkındaki inancını mahvetti... Venedikli tacirlerin o zamanki raporları, Kızılbaşların ölümsüz olduklarına inandıkları başkanlarına (Şah'a) körükörüne bağlandıklarına tanıklık etmektedir. Bu inanç Çaldıran'da büyük bir darbe yedi... Kızılbaşlar... bu inançlarının zayıflamasıyla, eski kabile bağlılıklarına döndüler... Kabileler arasında iç savaş patladı..."(5) Çünkü, kabile toplum yapısının kaçınılmaz eseri olarak: "Aralarında kan davaları vardı, kabile düşmanlıklarından ve taht'ın etrafında üstünlük kavgalarından dolayı disiplinsizlikleri artıyordu; kısacası devletin geleceği bakımından ciddi bir tehdit haline gelmişlerdi."(6) Prof. Sümer'in de belirttiği gibi, kabile asabiyyeti (bağnazlığı), Sünni olsun Alevi olsun, mezhep inançlarından da, Osmanlı'ya olsun, Safevi'ye olsun hanedan ve devlete sadakat duygusundan da daha güçlüdür.(7) Büyük sosyolog İbni Haldun'un "kabile asabiyeti" (bağnazlığı) kavramı dikkate alınmadan, Orta Doğu ve Anadolu tarihi anlaşılamaz.


'NİZAMSIZ' ORDU

İran'da Türkmen aşiretlerinin hem Safevi devletiyle hem birbirleriyle kavgaya tutuştukları bu dönemde bazı Kızılbaş askerleri tekrar Osmanlı'ya katıldılar.(8) Tekeli aşiretinin beyi Ulama (ya da Olama) Han, aşiret sosyolojisi bakımından tipik bir örnektir. Ulama Bey, bir Osmanlı sipahisi iken dirliği (toprağı) elinden alındığı için Anadolu'da ünlü Şahkulu isyanına katılmış, yiğitliği sebebiyle "Yavuz Oğlan" olarak ün yapmıştır. Ulama, aşiretiyle birlikte İran'a gitmiş ve Şah İsmail tarafından Azerbaycan'a vali tayin edilmiştir. Şah Tahmasp zamanında isyan etmiş ve yenilerek tekrar Osmanlı'ya gelmiştir. İstanbul'da Kanuni Süleyman tarafından kabul edilmiş, Almanya seferine katılmış ve sonra "Ulama Paşa" olarak Bitlis valiliğine tayin edilmiştir. Buna kızan 'Bitlis Hakimi' (Valisi) Sünni Kürt Şeref Bey ise Safevilere katılmış, valiliği iade edilince Osmanlı'ya dönmüş, Ulama Paşa'ya da başka bir valilik verilmiştir.(9) Alevi, Sünni farketmez, böyle akışkan, kaygan bir göçer ve aşiret yapısına dayanarak 'nizami ordu' kurulabilir mi, devlet yürütülebilir mi, kentli ve köylü olarak yerleşik medeniyete geçmiş bir toplum kurulabilir mi?


'NİZAMİ' ORDU

Göçer oymaklarını denetim altına almak ve güçlü bir merkezi devlet kurmak için, aşiret ve yöre bağlarından kopmuş, doğrudan hükümdarın şahsına bağlı, bugün için 'otarşik' bir 'nizami' ordu... Bunun adı Roma imparatorluğunda "Pretoryen birlikleri" idi: 'Vilayetliler' demektir, yani uzak illerden 'devşirilmiş', tamamen imparatora bağlı 'nizami' askerler... Selçuklularda bunun adı "gulam" idi ama fazla gelişmemişti. Osmanlı'da bunun adı "devşirme", askeri birliğin adı ise "Yeniçeri" idi. Osmanlılar gibi Türkmen - Oğuz boyundan gelen Şah'lar da aşiretlerden ayrı, böyle bir "merkezi" ve 'nizami' ordu kurmaya yöneldiler. Özellikle de Şah Abbas, başta Hıristiyan kökenli Gürcülerden topladığı (devşirdiği) "sadık gulamlar"la böyle bir ordu kurdu. Farsça "gulam"ın Osmanlılardaki karşılığı "kul"dur. Mezheplerine aldırmadan bütün Oğuz - Türkmen kültürüne büyük sevgiyle bakan değerli tarihçi Prof. Faruk Sümer'den dinleyelim: "Şah Abbas, gayet haklı olarak herşeyden önce devletin dayandığı 'Kızılbaş Türk' unsurunu inzibat altına almanın bir zaruret olduğunu anlamıştı... Birçok oymakların (aşiretleri) eski yurtlarında kalabalık bir halde yaşamalarına son vererek onları İran içinde dağıttı..." Osmanlı da ünlü "iskan siyaseti" ile, göçerleri Anadolu ve Balkanlara dağıtarak yerleşikliğe geçirmek için çok kararlı davranmış, bunun için tabii 'merkezi' ve 'nizami' gücünü kullanmıştı.(10) Osmanlı'nın bu yerleşikliğe geçirme siyasetinin sosyolojik anlamda "uluslaşma" sürecimiz için kuvvetli bir zemin hazırladığını belirtmeliyim. Prof. Sümer'in yazdıklarına devam edelim: "Şah Abbas Kızılbaş emirlerinin bir daha gaile çıkarmalarını, itaatsizlik göstermelerini önlemek için bu tedbirler ile iktifa etmedi. Küçük yaştan saraya alınıp büyütülen Ermeni, Gürcü, Çerkes soyundan kabiliyetli köleleri yükseltti ve onların muktedir olanlarını en mühim mevkilere tayin etti. Hatta köleleri tedarik edip yetiştirmek için bir de teşkilat kurdu. Bu Yeniçeri Ocağı'nın daha küçük nisbette bir benzeri idi. Bu ocağın reisine kullar ağası deniliyordu." Ve yine Osmanlı'da, Sünni olsun, Alevi olsun göçerlerin "kapı kulları"ndan nefret etmesi gibi: "II. Abbas zamanında İran'ı ziyaret eden Avrupalı seyyah Chardin, Kızılbaşların kullardan nefret ettiklerini ve bununla ilgili olarak onlara 'Kara Oğlu' dediklerini yazmaktadır."(11) Çünkü, "merkezileşme" ve 'nizami' kurumlar geliştikçe, Safevi - Türkmen devletinde de göçer Türkmenler "kenar"da kalıyordu! Haftaya: Alevilikten Şiiliğe...


1) V.J. Parry, "Warfare", The Cambridge History of Islam, vol 2B, sf. 838.
2) Said Amir Arjomand, "Religion, Political Action and Legitimate Domination in Shi'te Iran", European Journal of Sociology, XX, 1991, sf. 79.
3) Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi, II, sf. 214 - 215.
4) D. Morgan, Medieval Persia, London 1988, sf. 117.
5) Prof. R.M. Sanvory, "Safevi İranı", Ed. M. Holt, İslam Tarihi, I, İstanbul 1988, sf. 405 - 407.
6) V.J. Parry, aynı yer.
7) Bkz. F. Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşunda Anadolu Türklerinin Rolü, TTK yay. Ankara 1992, sf. 57 vd., 134.
8) M. Hott, age, sf. 408.
9) Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, sf. 348 - 361; Sümer, age, sf. 32 - 33, 61 - 62.
10) Bkz. Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskanı, Eren yay. İstanbul 1987.
11) Sümer, age, sf. 147 - 148.


(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)


Wednesday, August 13, 2003

Yavuz Selim ve Şah İsmail
ياووز سليم و شاه ايسماعيل- تاها آق يول


Taha AKYOL


İKİSİ de Türkçe konuşurlardı. Farsça şiirler yazan Yavuz'un Türkçe tek dörtlüğü olduğu halde, Safevi hükümdarı Şah İsmail'in "Hatai" mahlasıyla Türkçe bir divanı vardır. İkisi arasındaki kanlı kavga iki ayrı "millet"in kavgası değildir; çünkü o çağda dünyanın hiçbir yerinde bugünkü anlamda "millet" bilinci ve realitesi yoktu. O yüzden ne Şah'tan kaçıp Osmanlı'yı destekleyenler İran'ın "hain"leridir; ne de Osmanlı'ya isyan edip Şah'a destek verenler "hain"dir. O devir, bizde de Avrupa'da da siyasi aidiyetlerin "millet", hatta "ülke" kavramlarına göre değil, mezhep, aşiret, feodalite ve hanedan kavramlarına göre oluştuğu devirlerdi. Her tarihi olaya kendi devrinin şartları açısından bakmak gerekir. O zamanlarda Anadolu'daki göçebe veya yarı göçebe Türkmen hayat tarzı (Sünni olsa bile) serbest, serazad, merkezi otoriteden hoşlanmayan, gerektiğinde "ferman padişahın, dağlar bizimdir" diyen bir hayat tarzıdır. Dini inanışları da (Sünni olsalar bile) 'akaid', 'kelam' ve 'fıkh'ın ince kurallarına değil, içten gelen duygulara, mistik (sufi) coşkulara eğilimlidir. Bunun büyük bir kültürel zenginlik kaynağı olduğu muhakkaktır. Devlet ve kentler ise kayıt ve kuralların, hiyerarşinin, 'teşkilat ve teşrifat'ın, vergi ve maliyenin ifadesidir. Bu 'sosyolojik' boyutu gelecek hafta bırakarak 'savaş'ı görelim şimdi.


TÜRKMENLİK VE OSMANLI


Türkmen geleneklerine dayalı olarak kurulduğu halde, devletin ve kent hayatının kurumlaşması (bu arada medrese) geliştikçe Osmanlı artık Türkmen hayat tarzından uzaklaşmakta, üstelik, Türkmenleri yerleşik hayata geçmeleri ve vergi vermeleri için zorlamaktadır. Osmanlı'yı, onun kurallarını ve kurumlarını tanımayan bu çoğu yarı göçebe Türkmenlerde ise, tek saygın otorite, kendi içlerinden çıkmış 'baba', 'dede' gibi lakaplarla anılan 'heterodoks' derviş ve şeyhlerdir. "Eski Türk şaman'larını hatırlatan bu 'baba' lakaplı Türkmen şeyhleri, köylülerin ve göçebelerin manevi hayatlarının başlıca nazımı ve hakimi idiler; ne (medreseli) din alimleri, ne de burjuva tarikatlerine mensup şeyhler, zihniyetine tamamiyle yabancı oldukları o muhitlerde Babalar'la mücadele edemezlerdi"(1) Osmanlı'nın bu zaafını, Türkmen - Safevi Şah İsmail iyi yakalamıştır. Anadolu yarı göçebe Türkmenlerinde bu dışlanma ve yabancılaşma duygusu derinleşirken, İsmail, Türkmen mistisizmine (heterodoks sufizm) dayanan, Türkmenlerin mehdici (mesiyanik) umutlarına seslenen, tepkilerini işleyen bir 'Kızılbaş' hareketi başlatmıştır!


'Alevi' demiyorum, çünkü Alevilik 'Kızılbaş'tan daha geniş bir kültür ve irfan kavramıdır. 'Kızılbaş'la Şah İsmail ve onu destekleyen Türkmen hareketini kastediyorum. Şah İsmail, gönderdiği 'halifeler' vasıtasıyla, Anadolu'da eski Türk inançlarının ağır bastığı heterodoks Müslüman Türkmen kültüründe 'Ehl - i Beyt' ve '12 İmam' gibi bazı 'Şii İslam' unsurlarının güçlenmesini sağladı. Anadolu Türkmenliği bu noktadan itibaren Alevi kültürü olarak yeni bir senteze yöneldi.(2) Bu, heterodoks Türkmen Müslümanlığında İslami motiflerin daha bir artması demektir ve olumlu bir kültürel katkıdır. Osmanlı'ya yabancılaşmış olan Anadolu'daki heterodoks Türkmen aşiretleri, bekledikleri 'mehdi'yi Şah İsmail'de bulduklarına inandılar ve muazzam nüfuzlarıyla 'baba'lar Şah'ın lehine, Padişah'ın aleyhine isyanlar başlattılar.



'YEZİD ZULMÜ'


Safevilerin Anadolu'da böyle kitleler halinde aktif Türkmen taraftarlar toplaması; o çağda askeri bakımdan da son derece önemli olan bu büyük insan gücünü Osmanlı devletinin kaybetmesi, Safevi devletinin kazanması demekti.(3) Sünni Özbekleri yenen Safeviler Doğu'da Ceyhun'a, Batı'da ise Diyarbakır'ı alarak Fırat'a dayandılar. Yumuşak huylu II. Bayezid zamanında Şah Kulu isyanı ile Anadolu'daki olaylar daha da büyüyünce Şahzade (Yavuz) Selim, babası nı devirip tahta geçti. İran seferine hazırlanan Yavuz, beylerbeyi ve sancakbeylerine emir vererek "Şah İsmail'e taraftar olan ve ayaklanma ihtimalleri bulunan 40 bin kişiyi" 'defter'e yazdırarak bunları hapis ve idam ettirdi.(4) Tarihçi Danişmend, bu sayının "memurların ifradı yüzünden 40 binden çok fazla tuttuğu da rivayet edilir" diyor.(5) Tarihçi Akdağ ise, 40 bin sayısını mübalağalı bulmaktadır: "Şah İsmail'e bağlılıkları, sadece dini inanç olma çizgisini aşarak para yardımı, asker olarak gidip ordusuna katılma, kızılbaşlık propagandası yapmak ve Şah'a casusluk etmek gibi yollarla hizmet ettikleri sabit olanlar hakkında kovuşturma başladı; yakalananlar suç derecesine göre ya yerlerinden sürülüyorlar (özellikle Rumeli tarafına) ya da hapis ve idam ediliyorlardı."(6) Rakam ne olursa olsun, büyük baskı ve katliam yapıldığı muhakkaktır.


İkinci şiddet fırtınası Kanuni Süleyman zamanında yaşanmıştır. Mohaç seferi sırasında Anadolu'da isyanlar yüzünden, Doğu Anadolu'da da Safevi akınları yüzünden kan gövdeyi götürüyordu.(7) Kanuni, Mohaç'tan sonra İran seferine çıkmış, Yavuz zamanındaki kadar olmasa da, Anadolu Alevileri üzerinde yine şiddet ve baskı kurmuştur. Hetorodoks Türkmenlerin İran'a, Sünni Kürtlerin Osmanlı'ya yönelmesi bölgenin etnik yapısını da etkilemiştir. Şah İsmail olayına kadar heterodoks Türkmen 'baba'larla iç içe yaşayan, ordusunu Hacı Bektaş ruhaniyetiyle takdis eden, birçok heterodoks tarikatlara arazi tahsis eden Osmanlı hem şiddet politikasıyla hem Şeyhülislam fetvalarındaki aşağılayıcı ifadelerle Alevilerin karşısındadır artık! Bu fetvalarda Alevi Türkmenler "zındık" vs. gibi itikadi terimlerle aşağılanmışlar, "mum söndü" gibi iftiralara da maruz kalmışlardır! Alevi metinlerinde ise, Sünniler "yezid", "münkir", "münafık" gibi sözlerle aşağılanmıştır. (Pir Sultan'ın bir şiirinde "münkire kılıç çalalım / Hüseyn'in kanın alalım" denilir.) Fakat, bugün özellikle "Alevi ızdırabı"nı anlamalıyız. Şii - İslam'dan alınan "Kerbela" ve "matem" kült'leriyle birlikte, Anadolu'da yaşanan bu vahim olaylar Alevilerde "Yezid zulmü" olarak algılanmış, derin bir "ızdırap" ve tepki kültürü oluşmuştur. İran savaşları sırasındaki şiddetin artık kalktığı 18. asırda bile Erzurumlu Alevi şair İsmail Noksani'nin bir şiirinden(8) aldığım şu beyt, "Alevi ızdırabı" dediğim derin duyguyu yansıtır:
Yezidler elinde müşkil halimiz
Münkir münafık ferş etti yolumuz.


'KIZILBAŞ ZULMÜ'

Mezhep savaşları ve baskıları, bir mezhebin 'iyi', ötekinin 'kötü' olmasından değil, sosyolojik ve özellikle siyasi şartlardan kaynaklanır. Anadolu Alevilerine yapılan zulümden bir mezhep olarak Sünniliği sorumlu tutmak, 'tarih dışı' bir önyargı olur. Çünkü, mezheplerin siyasi tavırları, felsefi ilkelerinden çok, siyasi ve sosyolojik konumlarıyla ilgilidir. Nitekim aynı zulüm, hatta daha şiddetli olarak, Şah İsmail ve devleti tarafından İran'daki Sünnilere ve Sufi tarikatlara uygulanmıştır. Ira Lapidius'a göre, o zamana kadar çoğunluğu Sünni olan İran'da, Safeviler "İslamın başka bir yöresinde bir paraleli görülmemiş veya az görülmüş bir zulümle 12 İmam Şiiliğini dayatmışlar" ve İran'ı Şiileştirmişlerdir.(9) "Safevi kuvvetleri İran'da bir baştan öbür başa yürürken, Sünnilere kılıç zoruyla Şiiliği empoze etmiş, bunu kabul etmek istemeyen Sünnilere karşı gaddarca davranılmış ve çoğu öldürülmüştür."(10) Prof. Faruk Sümer, devrin seyyah ve yazarlarına dayanarak, mesela Şah İsmail'in Tebriz'e girdiğinde Sünni din adamları, kadınlar ve çocuklar dahil olmak üzere pek çok insanı öldürttüğünü, savaşta ve Tebriz'de 20 binden fazla insanın telef olduğunu belirtir. Şah İsmail Sünni ve Türkmen Akkoyunlu oymağından kırk, elli bin kişiyi kılıçtan geçirmiş ve zulmünden dolayı kendisini kınayan anasına kızıp onu da öldürtmüştür.(11) Şah İsmail'in torunlarından Tahmasp ve Büyük Abbas zamanlarında da İran'daki Sünnilere karşı şiddet ve tasfiye (eradication) politikaları uygulanmış ve neticede İran Şiileşmiştir.(12) Meselenin sosyolojik yönleri ve bugünkü perspektifleri gelecek hafta...


1) Fuat Köprülü, Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu, Ötüken yy. 1981, sf. 165.
2) Bkz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Sufiliğine Bakışlar, iletişim yy. 1996, sf. 207 - 209.
3) David Morgan, Medieval Persia, London 1994, sf. 116.
4) İ.H. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, TTK yy. sf. 257 - 258.
5) İ.H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, II, sf. 6 - 7.
6) M. Akdağ, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, II, DTCF yy. 1971, sf. 125.
7) Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, TTK yy. 1992, sf. 75.
8) Şükrü Elçin, Halk Edebiyatı Araştırmaları, Ankara 1988, sf. 85.
9) I. Lapidius, A History of Islamic Societies, Cambridge, 1988, sf. 296
10) David Morgan, age, sf. 121.
11) Faruk Sümer, age, sf. 24.
12) Said A. Arjomand, "Religious Extremism (Ghuluww), Sufizm and Sunnism in Safavid İran, 1501 - 1722", Journal of Asian History, XV, 1981, sf. 31 - 35.


(Not: Bu yazı, Milliyet'in 'Gazete Pazar' ekinde yayınlanmıştır. Yazara E-Posta: T.Akyol@milliyet.com.tr)


Tuesday, August 05, 2003


شاخسئى و جمع آيينلرينده اوخونان ايكى آغيت (دو مرثيه)

-------------------------------------------------------------

پير سولطان آبدال : شاه حوسئينه

ايللر ايلى حسرتينى چكره م
يوللار منى شاه حوسئينه گؤتورون!
آغلار آغلار گؤز ياشيمى تؤكه ره م
سئللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!

يانيرى اوره ييم٫ اريدى ياغيم
ويرانه يه دؤندو بو گنجليك چاغيم
يارپاقلارى تؤكموش ويرانه باغيم
گوللر٫ منى شاه حوسئينه گؤتورون!

دايانماز بو ظولمه اريدى داغلار
اؤزوم شاها صاديق٫ گؤزوم قان آغلار
قييامته قده ر گؤز ياشيم چاغلار
يئللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!

اوول و آخيرده وار ايدى اونلار
آرتيق كربلادا آل قيزيل قانلار
يارالى اوره كلر٫ آه چكن جانلار
قوللار منى شاه حوسئينه گؤتورون!

آبدال پير خونكارين باغلاندى يولوم
نسلى محمده نه دير بو ظولوم؟
قالسين او ديوانا كربلا چؤلوم
چؤللر منى شاه حوسئينه گؤتورون!

شاه اسماعيل ختايى: دومانلىدير اوجا داغلار

بوگون ماتم گونو گلدى
آه حوسئين٫ واه حوسئين!
سنين دردين باغريم دلدى
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

كربلانين اؤنو يازى
اوره ييمدن چيخماز سيزى
يئزيدلرمى قيردى سيزى؟
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

بيزيمله گلنلر گلسين!
سرينى مئيدانا قويسون!
حوسئين ايله شهيد اولسون!
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

كربلانين يازىلارى
شهيد دوشدو غازىلرى
فاطمانانين قوزولارى
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

كربلانين اؤنو دوزدور
گئجه لر منه گوندوزدور
شاه كربلادا يالنيزدير
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

ايشده گلدى باهار يازلار٫
يازى يازلار٫ گوزو گوزلر
فاطمانا يوللارين گؤزلر
آه حوسئين واه حوسئين!

آتان على٫ آنان فاطما
درد اوستونه دردلر قاتما
ديداريندان محروم ائتمه
آه حوسئين٫ واه حوسئين!

فاطمانا زولفونو چؤزه ر
آغلايا آغلايا گزه ر
مؤمينلرين باغرين ازه ر
آه حوسئين٫ شاه حوسئين!

خزل اولدو باخچا باغلار
دومانلىدير اوجا داغلار
جان ختايى يانار آغلار
آه حوسئين٫ شاه حوسئين!



Monday, August 04, 2003

Şah Hatayi (Şah İsmail) (1487- 1524)


Kırklar Meydanına Vardım
Gel Beri Ey Can Dediler
İzzet İle Selam Verdiler
Gel İşte Meydan Dediler


Şah Hatayi'm Nedir Halin
Hakk'a Şükr Et Kaldır Elin
Gıybetten Kese Gör Dilin
Her Kula Yeksan Dediler


İran'da Safevi soyundan gelen bir Türk. Erdebil'de doğdu. Ana tarafından Uzun Hasan'ın torunu Bilki Aka'nın oğludur. Babası Haydar'ın ölümünden (1488) sonra dayısı tarafından iki kardeşiyle birlikte düşmanlarından kaçırılarak Şiraz'a gönderildi. Şiraz valisinin, üç kardeşi bir süre hapsettiği söylenir. Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakup'un ölümü üzerine oğlu Rüstem saltanat mücadelesinde onlardan yararlanmak amacıyla üç kardeşi hapisten kurtarır, Şah İsmail'in ağabeyi Sultan Ali, katıldığı iki savaşı da kazanarak Tebriz'e döndüğünde parlak bir törenle karşılanır. Ama üç kardeşin halk üzerinde manevi etkisi, Sultan Ali'nin kazandığı zaferler Rüstem Bey'i korkutur, onları ortadan kaldırmanın yollarını ararken durumu sezen Sultan Ali kardeşleriyle birlikte Erdebil'e kaçar. Sultan Ali yolda kendilerini izleyen Rüstem Bey'in askerleri tarafından öldürülür. Ama iki kardeşini yedi müridiyle Erdebil'e göndermeyi başarır. Şah İsmail ve kardeşi İbrahim burada müritlerince korunur. Sürekli izlendikleri için bir süre sonra Bağru dağına, oradan da Gilan, Gaskar, Reşt ve Lahican'a kaçırılırlar. Lahican'da Kar Kaya'nın evinde saklanan Şah İsmail ilk öğrenimini özel bir öğretmenden gördü. Babasının müritleri dört bir yandan onu görmeye geliyorlardı. Yakalanamadığını gören Rüstem Bey, Lacihan üzerine yürümeye hazırlanırken öldürülünce (1497), Şah İsmail harekete geçer. Müritlerini toplayıp Hazer kıyılarındaki Aravan'a (1500), oradan Erdebil'e gelir. Kendisine katılan Türk oymaklarıyla birlikte yeterince kuvvet topladığını görünce ilk olarak babasının ve Şiilere yapılan eziyetlerin öcünü alma yolunu tutar. Tebriz'e gelip taç giydiğinde (1502), babasının öcünü almış, Baku'yü zaptetmiş, Nehcivan'da Elvend Bey'i yenmiştir. Şah İsmail'in bundan sonraki yaşamı Şiiliği yaymak, Safevi devletinin sınırlarını genişletmek için yaptığı savaşlarda geçer. Devletin sınırları genişleyip Şiilik Anadolu'ya doğru hızla yayılınca Osmanlı'larla çatışır. Sonunda Çaldıran'da Yavuz'a yenilir (1514) ve kaçar. Bu yenilgiden sonra Tebriz'e döndüyse de eski gücünü yitirdiği gibi uğradığı ruhsal çöküntüyle de kendisini şaraba verir. Oğlu Tahmasb'ı yerine atabey olarak bırakır, her yılını ayrı bir kentte geçirerek yaşamını tamamlar. Azerbaycan'da iken ölür. Cenazesi Erdebil'e götürülür.


Şah İsmail, Hatayi mahlasıyla şiirler yazdı. Sanatçı kişiliği çok zor koşullar altında geçen çocukluğu sırasında oluştu. Aruz ve heceyle yazdığı şiirler Azerbaycan edebiyatının Nesimi ve Fuzuli arasındaki döneminin en güçlü temsilcisi olduğunu kanıtlar. Özellikle heceyle yazdığı şiirler Anadolu'da gelişen tekke edebiyatını büyük ölçüde etkiler. Alevi - Bektaşi edebiyatının en güzel örneklerini sunar. Sadettin Nüzhet, şiirlerini dörde ayırıyor:
a) Tasavvufi düşüncelerini içerenler,
b) Aleviliği dile getirenler,
c) Hurufiliğin ilkelerini yansıtanlar,
d) Aşıkane olanlar.


Aruzla yazdığı şiirlerinin ise daha çok tasavvufi olduğu görülür. Bu şiirlerinde kullandığı dil klasik şiirin dilidir. Hece ölçüsüyle koşma ve semai biçiminde yazdığı nefesler ise Yunus'un izlerini taşır. Ama Hatayi'nin kendine özgü şiir yolu oluşturduğu da belirtilmelidir. Hece ve aruzla yazdığı şiirlerini kapsayan Divan'ı basıldı (Sadettin Nüzhet Ergun, Hatayi divanı, 1956; bütün nüshaları karşılaştırılarak yapılan basımı için bkz. Aziz Aka Mehmedof, Şah İsmail Hatayi Eserleri 1, Bakü 1966). Ayrıca Dehname adlı Ali'yi öven bir mesnevisi (Baku 1946) ile yine mesnevi biçiminde yazılmış bir Nasihatnamesi vardır. Değerli araştırmacı Nejat Birdoğan Alevilerin Hükümdarı Şah İsmail Hatayi adlı yapıtında bu büyük ozanın yaşam öyküsünü, Osmanlı ve Safevi yanlarından topladığı şiirlerini daha geniş ve gerçekçi biçimde vermiştir.


KİŞİLİĞİ
Yaşamına can korkusu ile başladı. Daha altı yaşında iken dedesinin müritlerince kaçırılmasaydı öldürülecekti. Gilyan'da altı yıl gizlilik içinde yaşadı. On iki yaşında Ercuvan'da Taliş Mehmed Bey'in elinden zor kurtuldu. Bu yaşında yandaşlarına kalelerin nasıl alınacağını öğretiyordu. Ele geçmeden yandaş toplayabilmek için binlerce kilometre yol yapıyor, ayrı ayrı iklimlere, huyunu suyunu bilmediği topluluklar arasına giriyor, karşılaştığı herkesi inandırıp yanına alıyordu. Anadolu'dan binlerce, on binlerce kişi yalınayak bu genç adam için yollara düşüyordu. Bu yollara düşmede eski Türk inancının etkisi ve inancı olduğu kadar çocuk Şah'ın kişiliği de etkin rol oynuyordu. Osmanlı'da aradığını bulamayan Anadolu halkı, özellikle Erzincan, Sivas, Karaman Türkmenleri Şah'a doğru yola çıktılar. Bu gidiş yıllarca sürünce Yavuz'a verilen bir dilekçede "İşte bir zaman geldi ki Rum ülkesinin halkının çoğu Erdebil olup kafir oldu." denilecektir.


Hoca Sadeddin, bu göçü ''Ol taifenin kalanı dahi terk-i diyar etmek istediler. Ölüsü, dirisine yüklenip cümlesi çıkup gitmek istediler.'' diye anlatır. Kuşkusuz bu gidişi, Anadolu'da kimsesiz kalan Türk'ün orada önem ve güven kazanma isteğine bağlayanlar da vardır. ''Ömründe ve diyarında kendüye adem dinmeyen bikarlar tuman (tümen) beyleri olup hadden ziyade itibar buldular. İşiten çıktı gitti. Yerinden ayrılup yurdunu terk idüp çiftin çubuğun dağıttı.'' Osmanlı ve Dulkadrlı önlemleri bu yürüyüşü durduramıyordu. Hac yerine Erdebil ziyaretini yeğleyenler, ''Biz diriye varırız, ölüye değil." diyorlardı. Bu bilgiyi Aşık Paşazade, bir söylenti olarak aktarıyor.


Kuşkusuz bu oluk oluk akışın sonunda karşılaşılan kişi öyle sıradan biri değildir. Bir kez, kesinlikle çok iyi bir eğitim ve öğrenim görmüştür. Bu eğitim kavramında daha on iki yaşında iken değme babayiğitlerin katlanamayacağı bir gövde dayanıklılığı bulunmak tadır. Bu yaşta en kanlı boğuşmaların içine girip çıkmıştır. İyi bir dövüşçü ve avcıdır. 1500 yılında Tercan-Sarıkayasında bir mağarada yaşayan ve insanlara saldıran bir ayıyı okla vurup öldürecek kadar bilekli ve yüreklidir. O kış Erdebil yöresinde kuşların donup düştüğü havalarda adamlarına kardan kale yaptırıp kuşatıyor ve onları oyalıyordu.


SANATI
Şirvanlı Melikü'ş Şüera Habibi'nin öncülük ettiği Türkçe edebiyatın bir çok uğraşanları devletçe korunma altına alınmıştır. Şah İsmail'in kendisinin hece ve aruz ozanı olması ününü artırmış, bilime saygısı da duyulunca kimi bilginler Erdebil'e gelmiş, kimisini de kendisi getirtmiştir. O dönem kaynaklarında Şah İsmail'i sıradan bir hükümdar olmaktan çok, eski Hurremi'liğin, Babeki'liğin sürücüsü ve Turan düşüncesinin yeni temsilcisi olarak düşünmek mümkün. Bunun için Yavuz Selim, Şah İsmail'e "Afrasiyab -i Ahd" diyecektir. İsmail'e olan sevgi ve sığınma yürüyüşlerine böylece sanat adamları da katıldı. Sultan Hüseyin Baykara'nın (rn. 1447 -1505) oğullarına hile ile ağır yenilgiler vuran Özbek hanı Şeybani'yi 1510'da ortadan kaldıran İsmail'e bu tarihte ilk sığınmalar oluyor. İsmail, bu sanatçıları saygı ile karşılayıp seçkin görevlere atıyor. Bu sanatçıların başında Kemaleddin Behzad (1455 -1535) vardır.


Bu dönemin tarihçilerinden Hvodemir'in anlattığına göre "Üstad Behzad, dönemin en olgun nakkaşlarının ustasıdır. Bir süre, doğruluk örneği Emirin (Hüseyin Baykara'nın) yanında eşsiz işlerle uğraşırken şimdi yüce mertebeli Sahib Kıranın (Şah İsmail'in) yanındadır." Hondmir, bu kitabını H. 904'te (rn. 1498) Ali Şir Nevai adına yazmaya başlamış, H. 905'te (rn. 1499) bitirmiştir. Böylelikle Kemaleddin Behzad'ın Şah İsmail'e sığınışı daha önceki yıllara geçiyor. Bu kitaba göre Nakkaş Ağa Mirek, Hüseyin Baykara yanında iken Kemaleddin Behzad, Şah İsmail'in yanındadır. Belki de Hüseyin Baykara, döneminin geleneğine uyarak Şah İsmail'e bir çok sanatçıyla birlikte Behzad'ı armağan etmiştir. Behzad, özel bir fermanla 1521'de nakkaşhaneye müdür ve sahib-i ihtiyar (yetkili) atandı. O güne değin dağınık olan Safevi nakşına artık bir biçim vermişti. Ağa Mirek, Muhammed Tebrizli, Hace Abdül Aziz, Muzaffer Ali Muhammed vb. bu okulun öbür öğretmenleri idi. Bu dönemde arta kalan kimi saray süslemelerinin yanı sıra son yıllarda bulunan "Cihan Ara-yı Şah İsmail Safevi" kitabındaki yirmi kadar minyatür de dönemine ışık tutması bakımından oldukça değerlidir.


ESERLERİ
Şah İsmail her şeyden önce bir şiir adamıdır, bir gönül adamıdır. Dönemindeki şiir türlerinin tümünü denemiştir.


Ey Hatai zikr-i fikrin eyledin eş'are sarf
Tuttu irfan defterini ehl-i divan şimdiden


dediğine göre irfanının ululuğu dünyayı çok erken tutmuş. Mesnevi de olsun divan şiirlerinde olsun dönemin din ve edebiyat bilgilerine iyice egemen olduğu bir gerçek. Yapıtlarına Farsça ve Arapça eklediğine göre bu dilleri de biliyor. Cavidan-Name'den söz ettiğine göre Fazlullah'ı ve Hurufi'liği biliyor. Kur'an ayetlerine kafiyeli dizeler yazıyor. Ayetleri açıklıyor. Ebced'i biliyor. Özetle şiir bilgilerinde oldukça güçlü. Dehname mesnevisini 19 yaşında yazmıştır. Halk şiiri türlerini biliyor ve ustalıklı kullanıyordu. Hatai'nin aruzla yazdığı şiirlerini çıraklık ve ustalık dönemlerine ayırmak olası. Çaldıran vuruşmasından sonra bu büyük adamın duygularında geniş ölçüde değişmeler olmuş. O, gururlu ve kendini yenilmez sanan egemenin yerini daha durgun, yenilmiş ve gururu kırılmış bir adam aldı. Şiirleri de bu duygulara paralel olarak değişti. Böylelikle duygu yönü ağır basan şiirlerinde bir güçlenme görüldü.


Diyar-ı aşka sultanam dila men de zamanılda
Vezirimdir gam u gussa oturmuş iki yanımda
Men ol şahbaz-ı kühsarem başeğmem gülle-i Kare
Nice anka kimi yavru uçurdum aşiyanımda


gazelinde en içli divan ozanının gücü görülür. Hatai, elbette bir Fuzuli değil. Şiir anlayışı değişik. Hatai'nin şiirlerinde düşüncelerini şiir diliyle yaymak isteyen bir Şah'ın çabalaması var. Şah için şiir bir araçtır. Hatai'nin iki katı yaşayan ulu ozan Fuzuli'de şiirin amaç olduğu açıktır. Hatai bir yandan boğuşurken bir yandan yeni bir devlet kuruyordu. Buna karşın kimi şiirlerinde kendisini güçlü görür:


Çün tecella nurını görmek temenna eylerem,
Şimdi Mansur'am meni bir dara göndermek gerek


beyti herhalde benzerlerinin önünde yer alacak güçte. Şiirdeki gücü asıl hece ile söylediği deyişlerdedir. Bunlar, yüzyıllardır onun inancından olsun olmasın Türk halkının dil-ezberi olmuştur. Kimi törenlerde semahların, cüş havalarının, düvaz imamların hep bu deyişlerden seçildiğini herkes bilir. Türkiye'de hakkında ilk kez Rahmetli Sadeddin Nüzhet Ergun ciddi bir kitap yazar. Kitapta hece ile şiirlerinin yanı sıra, Nasihatname mesnevisinin tümü, ikinci bir mesnevi ve ''Dehname'' den kimi kısa bölümler alınır. Rahmetli Sadeddin Nüzhet kuşku yok ki alanının en yetkilisi. Kitabın sunuş yazısındaki incelemesi son derece değerli. Konuyu ve bu alandaki çalışmaları iyi incelemiş. Azerbaycan yayınlarının temelini Leningrad ve Taşkent nüshaları oluşturuyor. Düzenleyenler, Paris ve Londra nüshalarını da gözden geçirmişler.


Hatayimdir Şah Hatai
Amma adım Ömer dunır.


Demek ki ''Şah Hatai'' veya yalnız ''Hatai'' adını kullanan başka başka ozanlar var. İlginçtir ki bunlardan birinin adı da Ömer. Kimi deyişler değişik yerlerde eksik dörtlüklerle yayınlanıyor. Azerbaycan ve Erdebil nüshaları tapşırmayı ''Hatai'', Napoli nüshası ile Sadeddin Nüzhet yayını ise ''Hatayi'' olarak alıyor.


Geldi Cebrail çağırdı ya Muhammed Mustafa


dizesiyle başlayan şiir Alevi cemlerinde çok söylenen ''Mihraçlama'' dır. Türkiye'de ise ilk kez Sefer Aytekin'in 1958'de yayınladığı Buyruk kitabında yer almış. Buyruk'un Şeyh Safi'ye ait olmadığının kesin kanıtı da kendisinden çok sonra yaşayan torununun bu şiirinin o yapıtta yer alması. Dehname'nin yalnız Leningrad müzesinde aslı vardır. Bu şiir Şah İsmail'in 19 yaşında yazdığı bir aşk öyküsü. 1532 ikiliden oluşmuş. Bölüm başlıkları Farsça verilmiş. Altlarında Azeri ağzıyla çevirileri var. Bu çeviriler Şah İsmail'in değil. Son bölümde,


Hicrinde üç zid ü nun geçti
Sin'din dahi bir füzun geçti


dediğine göre ebcetle bu açıklama h. 911'i (m. 1506) gösteriyor.


Saturday, August 02, 2003


تئاتر "شاه اسماعيل" ويا "دوستداران همه اينجايند" به صحنه رفت




"Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı..."nın piremyerası oldu


GENCLER TEATRI KAMAL ABDULLA’NIN İKİHİSSELİ TARİXİ VE MÜASİR, MİSTİK VE REAL OYUNU ESASINDA HAZIRLANAN TAMAŞANI TEHVİL VERDİ


Dövlet Gencler Teatrı’nda Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı..." tamaşasının piremyerası keçirilib. Eserin quruluşçu rejisoru Teatrın bedii rehberi Hüseynağa Atakişiyev, ressamı emekdar ressam Nazim Beykişiyev, bestekarı Aydın Ezim Kerimoğlu’dur.


Eserin qehremanı müasirimiz olan bir profesordur. O, eserin başlanğıcında böyük sebirsizlikle ve heyecanla Misirli’nin ve Şumer’in gelişini gözleyir. Qız’la söhbetinden belli olur ki, profesor onlara xeyli vaxtdan beri gizledib saxladığı qedim bir kitabı vermek isteyir. Profesor emindir ki, anlayıb-anlamayacaqlarından asılı olmayaraq, bu kitab Misirlni ve Şumei "öz betnine alacaq", bunun üçün onları ancaq kitabın astanasına getirmek lazımdır. "Servetname. Esr XVI. Hacı Mir Hesen ağa Seyyah" adlanan bu kitab bize aydın olmayan bir çox tarixi hadiseleri öz sehifelerinde yaşadır. Profesorun sözlerine göre, kitab başqa bir adını da XVII esrde Zeynalabdin Elbeyi terefinden alıb: "Sirlerin sergüzeşti".


Sehnenin bir terefinde her an ışığa qerq olabilecek bir qaranlıq var. Profesorun nezerleri tez tez hemin qaranlıq mekana dikilir. Sehnede cereyan eden hadiselere, profesorun danışdıqlarına uyğun olaraq, hemin qaranlıq mekan be’zen ışıqlanır, orada saray, bir hissesinde taxt, bir hissesinde ise gözleme otağı olan yer görünür. Tamaşaçılar qaranlıq perdenin arxasından gah hemin yeri, gah da Şah İsmayıl Xetai dövrünün adamlarını görürler. Profesor tarixde humanist şair-qeddar şah obrazları ile qalan Şah İsmayıl haqqında sirli ve maraqlı ehvalatlar danışmaqla bildirir ki, eslinde onlar başqa-başqa adamlar olublar. Sadece, Şah İsmayıl özünün benzeri olan şair Xetaini siyasi meqsedleri üçün bezi meqamlarda özü kimi teqdim eletdirir. Belelikle, xarici görkemlerine göre oxşar, xarakterleri e’tibarile ise tamam ferqli olan iki insan tarixde birce adla - Şah İsmayıl Xetai adı ile qalır.


Tamaşada rolları aktyorlardan Qurban İsmayılov (Profesor), Xalide Elimemmedova (Qız - Taclı Xanım), Elşen Çarhanlı (Şumer - Şah, Server Eliyev (Misirli - Şah İsmayıl), Anar Sefiyev (Hekim - Vezir), Edalet Ebdüssemedov (Usta - Qoruçu) ifa edirler.


AYTEN


"...Hamı sevenler burdadı"nın müzakiresi olub




TEATR XADİMLERİ İTTİFAQINDA KEÇİRİLEN MÜZAKİREDE KAMAL ABDULLANIN PYESİ TARİXE ORİJİNAL YANAŞMANIN MEHSULU KİMİ DEYERLENDİRİLİB


Dünen Teatr Xadimleri İttifaqı’nda şair-dıramaturq Kamal Abdulla’nın Dövlet Gencler Teatrı’nda tamaşaya qoyulan "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı" ikihisseli dıramının müzakiresi keçirildi. Tedbiri İttifaq’ın rehberi Azer Paşa Nemetov açdı. O bildirdi ki, Teatr Xadimleri İttifaqı’nda vaxtaşırı müxtelif eserlerin müzakiresi teşkil olunur. "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı"da maraqlı tapıntıların olduğunu öne çeken Azer Paşa Nemetov qeyd etdi ki, tamaşada müellif Kamal Abdulla ve quruluşçu rejisor Hüseynağa Atakişiyev tarixi hadiselere orijinal ve maraqlı pirizmadan yanaşa bilibler.


Tedbirin aparıcısı profesor İlham Rehimli K. Abdulla’nın tekce müzakireye çıxarılan eseri deyil, ümumen yaradıcılığı barede danışaraq onu Azerbaycan dıramaturgiyasında seçilen qelem sahibi kimi deyerlendirdi. İ. Rehimli texminen 50 ilden sonra K. Abdulla yaradıcılığına daha çox müraciet olunacağını söyleyib, onun sözügeden piyesinde tarixde xeyirxah şair ve qeddar şah obrazı yaratmış Şah İsmayıl haqqında sirli ve maraqlı ehvalatlar danışıldığını vurğuladı: "Müellif gösterir ki, eslinde, onlar başqa-başqa adamlar olublar. Sadece olaraq, Şah İsmayıl onun benzeri olan şair Xetai’ni siyasi meqsedleri üçün be’zi meqamlarda özü kimi teqdim etdirir". Çaldıran döyüşünden sonra taxtda Şah İsmayıl’ın deyil, onun benzerinin eyleşmesi fikrine göre K. Abdulla’ya haqq qazandıran natiq o cür böyük bir şexsiyyetin arvadları esir götürüldükden sonra heç bir tedbir görmeden yaşaması, günlerini şe’r yazmaqla, ova çıxmaqla keçirmesinin inandırıcı olmadığını vurğuladı.


Medeniyyet ve İncesenet Universiteti’nin dosenti, teatrşünas Meryem Elizade yeni düşüncelerin eks olunduğu K. Abdulla yaradıcılığını Azerbaycan dıramaturgiyasında yeni bir xett hesab etdiyini açıqladı: "Piyes oxunmaq üçün deyil, oynanılmaq üçün yazılır. Bu baxımdan, piyeslerinin tamaşaya qoyulması dıramaturqun xoşbextliyidir. Kamal Abdulla’nın ise sehv etmiremse, bir piyesinden başqa bütün piyesleri tamaşaya qoyulub. Bu, onun eserlerine böyük maraq olmasından ireli gelir". M. Elizade’nin fikrince, "Şah İsmayıl ve yaxud hamı sevenler burdadı"da esas göze çarpan meqam eserin ideya-ısturuktur mürekkebliyidir: "Her iki müellif - dıramaturq ve rejisor tamaşaçıya güzeşte getmeyerek, onların qavrayışına uyğunlaşmaqdan qaçırlar. Ona göre de tamaşa evvelce seyrçiye yorucu görünür". M. Elizade bir tamaşaçı kimi qenaetini söyledi: "Eserde iki zaman var ve bunlar bir-biri ile kesişir. İki mekan var. Birinci perdede bunlar kesişmese de, ikinci hissede vahid, virtual texeyyül mekanı ile sanki evez olunur. Personajlar çox asanlıqla bir zamandan digerine keçe bilirler. Menim üçün Şah İsmayıl versiyası o qeder de maraqlı deyil. Mence, bu, vasitedir. Eserde menim üçün esas meqam profesorun - bugünkü ziyalının zamanın zerbelerinden qaçıb keçmiş zamanda gizlenmesidir. Fikrimce, bugünkü ziyalılar hemin profesordan ferqlenmirler. Eserin sonunda ise insan, ziyalı ruhunun qelebesini görürük". M. Elizade tamaşanın ressamı Nazim Beykişiye’i, bestekarı Aydın Ezim Kerimoğlu’nu, elece de aktyorların - Qurban İsmayılov (Profesor), Xalide Elimemmedova (Qız (Taclı xanım), Elşen Çarhanlı (Şümer (şah), Server Eliyev (Misirli (Şah İsmayıl), Anar Sefiyev (hekim (vezir), Edalet Ebdülsemedov’un (usta (qorçu) emeyini yüksek deyerlendirdi.


Müzakirenin gedişinde şair Ramiz Rövşen, rejisor Vaqif İbrahimoğlu, profesor Oqtay Efendiyev ve başqaları da tamaşa barede fikirlerini söylediler.


AYTEN


Şah İsmayıl şexsiyyeti
VE YAXUD DÖVLET GENCLER TEATRININ YENİ TAMAŞASI BAREDE DÜŞÜNCELER





Eslen Azeri Türkü olan, uzun iller İran’a şahlıq etmiş, qüdretli Sefeviler hakimiyyetinin qurucularından biri Şah İsmayıl Xetai haqqında tarixi eserler ne qeder çox yazılsa da, bedii nümuneler bir o qeder az yaranıb. Bu baxımdan görkemli alim, son derece iste’dadlı ve orijinal üslublu dıramaturq Kamal Abdulla’nın bir neçe il evvel yazdığı "Şah İsmayıl" ("Şah İsmayıl ve yaxud hamı seni sevenler burdadır") d’ramı menim fikrimce, milli dıramaturgiyamızda böyük nailiyyet ve hadisedir.


Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl" dıramının Dövlet Gencler Teatrı’nda kollektivin bedii rehberi Hüseynağa Atakişiyev’in quruluşunda gösterilmesi barede qısa düşüncelerimi beyan etmek fikrindeyem.


"Şah İsmayıl" piyesi dıramaturgiyamız üçün yeni olan üslub-formada yazılıb ve Kamal Abdulla zaman-mekan xıronotopunu cesaretle "pozaraq" texminen 500 illik tarixi keçmişimize felsefi düşüncelere söykenen me’nevi, ictimai, exlaqi pencere açıb. Bütün meqamlarda ise o, ilk növbede qeyretli vetendaş mövqeyinde duraraq Şah İsmayıl barede beşeri araşdırmalara möhtac olan fikirlerini heqiqetden şire çeken bedii mentiqle milyonların ixtiyarına verib.


Dıramaturq, alim ve vetendaş Kamal Abdulla’nın bedii mentiqinin ve yazıçı amalının merkezinde Şah İsmayıl tarixi şexsiyyetinin benzeri olduğu fikri durur. Edib bu fikrini zengin texeyyülünün ve o dövrün ictimai-sosiyal, siyasi hadiselerinin mahiyyetinden doğan qenaetinin mentiqi kimi esaslandırıb. Tarixden bilirik ki, on iki yaşından şahlığa qanlı döyüşlerle başlayan Şah İsmayıl demir bilekli, qılıncı top lülelerini çapan, qet’iyyetli, cesur, milletini ve onun dilinin ülviyyetini qoruyan serkerde, dövlet başçısı, müdrik siyasetçi olub. 1514-cü ilde Osmanlı hakimi Sultan I Selim’le Sefevilerin Çaldıran döyüşünde ikinci teref meğlub olub ve Azerbaycanlı hakimin “Taclıbeyim” ve “Behruze Xanım” adlı sevimli ve cesur arvadları da döyüş zamanı esir düşübler. Ağır yaralanmış, “Mehemmed xan Ustaclı”, “Hüseyn Bey Lele Şamlı”, “Sarı Pire Ustaclı”, “Xadim bey Xülafe” kimi yaxın silahdaşlarını itirmiş Şah İsmayıl ölkenin içerilerine çekilmiş ve on ilden sonra dünyasını deyişmişdir.


Kamal Abdulla’nın piyesinde yazıçı öz oxucusunu qet’iyyetle inandırmağa çalışır ki, Şah İsmayıl kimi qüdretli ve qeyretli şexsiyyet arvadlarını yağı esirliyinde qoyub rahat yaşayabilmezdi. Ona göre de ağır yara alan Şah İsmayıl şahlıq niqablı tacını öz benzerine verir ve yeniden qanlı döyüşe atılır. Qeyr-i beraber döyüşde mehv olan Şah İsmayıl’ı taxtda qehremanlığa ve dövlet başçısı kimi siyaset işlerine meyli çox az olan, "Xetai" texellüsü ile şe’rler yazıb "Divan" bağlayan benzer "Şah İsmayıl" evez edir.


Düşündürücüdür, qeyretli qenaetdir, qehreman Şah İsmayıl’a layiq bedii tefekkürün canlı ifadesidir. "Şah İsmayıl" dıramını tamaşaya hazırlayan quruluşçu rejisor Hüseynağa Atakişiyev esere "iki hisseli mistik, real tarixi ve müasir oyun" janrında sehne tefsiri verib. Görünür, rejisor "mistik" sözüne tarixçilerin ola bilecek "hücumlarından" ilkin siper kimi istifade meqsedile müraciet edib. Ancaq önemlisi ve sehne reallığının tamaşaçılara te’sir qüdreti baxımından deyerlisi odur ki, çağdaş vetenperverlik duyğularımız tarixin uzaq keçmişinin dolanbac gerdişinde tesvir ve telqin olunur. Hem dıramaturq, hem rejisor, hem de ifaçılar Qurban İsmayılov (profesor), Nesibe Eldarova ve Xalide Elimemmedova (Qız ve Taclı Xanım), Elşen Çaharlı ve Amil Rehmanov (Şumer ve Şah), Server Eliyev ve Mahir Tapdıqov (Misirli ve Şah İsmayıl), Anar Şefiyev ve Mahir Tapdıqov (Hekim ve Vezir) Edalet Ebdülsemedov (Usta ve Qoruçu) tamaşaçıya "hökm" etmirler, müeyyen dıramaturji tarixçeni mistik, real, romantik, lirik-psixoloji ifade vasitelerile öz çağdaşlarına çatdırırlar.


Yuxarıda dediyim kimi, zaman-mekan xıronotopunu "pozmaqla" romantik ve poetik, realist ve pisixoloji xıronotop yaradan tamaşa müellifleri XVI esrle XXI esr arasında çox dıramaturq ve lirik elaqe yarada bilibler. Bu keçid körpüsünün tamaşa üçün tapılmış ritmin ahengdarlığını pozmamaq, şekil deyişmelerinde vaxt boşluğunun qarşısını almaq üçün "Şah İsmayıl"a bedii tertibat işleyen Nazim Beykişiyev hadiseleri qara fonda ve ağ xetlerle çarpazlaşan labirintvari mekan arxasında verib.


Mehz hemin müqeddeslik zirvesinde de Kamal Abdulla’nın "Şah İsmayıl" piyesinin bedii siqleti daha qüdretli ve Dövlet Gencler Teatrı’nın tamaşası daha cazibeli görünür.


İlham REHİMLİ, teatrşünas, profesor, xüsusi olaraq "Üç nöqte" üçün


This page is powered by Blogger. Isn't yours?